नाशिक, ज्या प्राचीन नगरीला ‘दक्षिण काशी’, ‘गंगाद्वार’ किंवा ‘रामजनक भूमी’ असे गौरवपूर्ण संबोधन लाभले आहे, त्या पवित्र क्षेत्रातील ऐतिहासिक काळाराम मंदिरावर बुधवारी सायंकाळी ४.४४ वाजता धर्मध्वजारोहणाचा अत्यंत भावपूर्ण आणि ऐतिहासिक सोहळा संपन्न झाला. भारताचे माजी राष्ट्रपती रामनाथ कोविंद आणि महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या हस्ते २१ फूट उंचीच्या ब्रास धर्मस्तंभावर ५ फूट × ११ फूट आकाराचा भगवा रंगाचा धर्मध्वज फडकवण्यात आला. या ध्वजावर भगवान हनुमानाची दिव्य प्रतिमा, ‘जय श्रीराम’ व ‘ओम’ ही चिन्हे आणि रघुकुलाचे प्रतीक असलेले सूर्यचिन्ह अंकित आहे.
या कार्यक्रमात २१ बहुजातीय कुटुंबांच्या सक्रिय सहभागाने सामाजिक समरसतेचा संदेश दिला. हा सोहळा केवळ एक धार्मिक उत्सव नव्हता, तर आगामी २०२७ च्या नाशिक-त्र्यंबकेश्वर सिंहस्थ कुंभमेळ्याच्या तयारीचा प्रारंभिक आणि प्रेरणादायी अध्याय होता. भारतीयांसाठी सिंहस्थ कुंभमेळ्याचे महत्त्व अतुलनीय आहे. हा मेळा हिंदू धर्मातील सर्वांत प्राचीन, विशाल आणि पावन आध्यात्मिक महोत्सव आहे. तो दर १२ वर्षांनी भरणारा असून, जगातील सर्वांत मोठ्या धार्मिक संमेलनांपैकी एक मानला जातो. युनेस्कोने त्याला ‘मानवतेच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशा’ची (Intangible Cultural Heritage) श्रेणी प्रदान केली आहे.
धर्मध्वजारोहणाचा ऐतिहासिक आणि प्रतीकात्मक संदर्भ
श्री काळाराम मंदिर हे हिंदू समाजाच्या संघर्ष, श्रद्धा आणि पुनरुत्थानाचे प्रतीक आहे. १७८२ ते १७९२ या काळात सरदार रंगराव ओढेकर यांनी बांधलेल्या या भव्य मंदिराने इतिहासातील अनेक चढउतार पाहिले. १९३० मध्ये B. R. Ambedkar यांच्या नेतृत्वाखाली झालेल्या काळाराम मंदिर सत्याग्रहाने सामाजिक समतेचा नवा अध्याय लिहिला. आज त्याच मंदिरात २१ बहुजातीय कुटुंबांच्या सहभागातून धर्मध्वजारोहण होणे म्हणजे हिंदू समाजाने जातीभेदाच्या भिंती ओलांडून समरसतेच्या दिशेने टाकलेले पाऊल आहे.
हा धर्मध्वजारोहण सोहळा त्याच परंपरेचा गौरवशाली विस्तार आहे. इथून सिम्हस्थ कुंभमेळा २०२७ च्या तयारीला आरंभ झाला असल्याचे सर्वत्र मानले जात आहे. २१ बहुजातीय कुटुंबांच्या सहभागाने पार पडलेला हा कार्यक्रम सकल हिंदू समाजाच्या ‘सामाजिक समरसतेचे’ जिवंत उदाहरण आहे. जातीपातीच्या भेदभावाचा लवलेशही नसणाऱ्या या कार्यक्रमात सर्व स्तरांतील भारतीय नागरिक एकत्र आले होते. सर्व जाती-जमाती एकत्र येऊन मंदिराची शोभा वाढवत आहेत. डॉ. आंबेडकरांचे स्वप्न साकार होत आहे. या निमित्ताने दलित, बहुजन, सवर्ण, आदिवासी सर्व घटक एका छत्राखाली आले.
धर्मध्वज म्हणजे काही फक्त कापडाचा तुकडा नाही. कोट्यावधी भारतीयांच्या मनात भारतीय संस्कृतीच्या अमर चेतनेचा ध्वज असे त्याचे स्थान आहे. मंदिराच्या शिखरावर भगवा फडकताना तो प्रत्येक हिंदूला आपल्या परंपरेची आठवण करून देतो. भगवान रामाचे आदर्श, हनुमानाचे शौर्य आणि सूर्यवंशाची तेजस्विता यांचे दर्शन या ध्वजातून घडते. अयोध्येतील राम मंदिरानंतर आता नाशिकमध्येही धर्मध्वज उभारला जाणे, हे हिंदू पुनर्जागरणाच्या अखंड प्रवाहाचे प्रतीक आहे.
नाशिक सिंहस्थ कुंभमेळा हा हिंदू संस्कृतीचा आत्मा मानला जातो. समुद्रमंथनातून प्राप्त झालेल्या अमृताचे थेंब ज्या चार स्थळांवर पडले, त्यापैकी नाशिक हे एक पवित्र क्षेत्र आहे. त्यामुळे येथे होऊ घातलेला सिंहस्थ कुंभ हा केवळ मेळा नसून आध्यात्मिक अमृताचा महासागर असणार आहे. जेव्हा गुरू हा ग्रह सिंह राशीत प्रवेश करतो, तेव्हा गोदावरी तीरावर लाखो संत, महंत, अखाडे आणि कोट्यवधी भाविक एकत्र येतात. या कुंभातून हिंदू संस्कृतीचे विराट रूप संपूर्ण जगाला दिसते.
युनेस्कोने सिंहस्थ कुंभमेळ्याला मानवतेच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाचा दर्जा दिला आहे. ही केवळ भारतासाठी नव्हे, तर संपूर्ण हिंदू सभ्यतेसाठी अभिमानाची बाब आहे. २०१५ च्या कुंभमेळ्यात सुमारे ३ कोटी भाविक सहभागी झाले होते. २०२७ मध्ये ही संख्या आणखी वाढण्याची शक्यता आहे.
कुंभमेळा हा राष्ट्रीय एकतेचाही महासोहळा आहे. उत्तर ते दक्षिण, पूर्व ते पश्चिम – भारताच्या प्रत्येक कोपऱ्यातून लोक येथे येतात. भाषा, प्रांत, जात, पंथ यांचे भेद विसरून सर्वजण ‘हर हर महादेव’ आणि ‘जय श्रीराम’च्या घोषात एकरूप होतात. हीच हिंदू संस्कृतीची ताकद आहे. पाश्चात्त्य संस्कृतीच्या अंधानुकरणात हरवणाऱ्या नव्या पिढीला कुंभमेळा आपल्या मुळांची आणि सनातन परंपरेची जाणीव करून देतो हे प्रयागराजच्या महाकुंभाने सिद्ध केले आहेच. यावेळीही उत्तर-दक्षिण, पूर्व-पश्चिम, शहर-खेडे असे सर्व भेद विसरून ‘एक भारत, श्रेष्ठ भारत’ या संकल्पनेचा प्रत्यय उभ्या जगाला येणार हे निश्चित.
केवळ धार्मिक आध्यात्मिकदृष्ट्या नाही तर आर्थिक दृष्ट्याही सिंहस्थ कुंभ महाराष्ट्रासाठी महत्त्वपूर्ण ठरणार आहे. २०१५ च्या कुंभमेळ्यात MIT सारख्या संस्थांनी ‘कुंभाथॉन’सारख्या उपक्रमांद्वारे गर्दी व्यवस्थापन, आरोग्य आणि तंत्रज्ञान यांचा अभ्यास केला, ज्याचे फायदे संपूर्ण देशाला मिळाले.
आज काळाराम मंदिरावर फडकणारा भगवा धर्मध्वज प्रत्येक हिंदूच्या मनातील स्वाभिमान जागवतो. तो सांगतो की, हजारो वर्षांच्या संघर्षानंतरही सनातन धर्म अजूनही अजरामर आहे. हिंदू समाज पुन्हा उभा राहत आहे, आपल्या परंपरांचा अभिमानाने गौरव करत आहे आणि जगाला ‘वसुधैव कुटुंबकम्’चा संदेश देत आहे.
२०२७ चा नाशिक सिंहस्थ कुंभ हा केवळ धार्मिक कार्यक्रम राहणार नाही; तो हिंदू राष्ट्रचेतनेचा, सांस्कृतिक पुनर्जागरणाचा आणि सामाजिक समरसतेचा भव्य उत्सव ठरणार आहे. ‘जय श्रीराम’च्या घोषात आणि भगव्या ध्वजाच्या तेजात हिंदू समाज नव्या आत्मविश्वासाने पुढे वाटचाल करेल — हाच या ऐतिहासिक धर्मध्वजारोहणाचा खरा संदेश आहे.
हा कार्यक्रम हिंदू समाजातील सर्वांत महत्त्वाचा सामाजिक संदेश देतो – जातीभेदातीत समरसता. यात साधू, संत, अखाडे आणि विविध जाती-धर्मातील लोक एकत्र येतात. यातून सामाजिक समरसता, नशामुक्ती आणि पर्यावरणरक्षण यांसारख्या संकल्पना राबवल्या जातात. २०२७ चा सिंहस्थ कुंभ ३१ ऑक्टोबर २०२६ पासून सुरू होऊन जुलै २०२८ पर्यंत चालणारा हा मेळा महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि आर्थिक विकासाला नवी उंची देणार आहे.
काळाराम मंदिरावरील धर्मध्वजारोहण हा हिंदू समाजाच्या पुनर्जागरणाचा एक महत्त्वाचा अध्याय आहे. आध्यात्मिकदृष्ट्या तो भक्ती आणि धर्मरक्षणाचा संदेश देतो, सांस्कृतिकदृष्ट्या तो प्राचीन परंपरेशी नवीन पिढीला जोडून घेतो. सामाजिकदृष्ट्या विचार करता कुंभमेळ्यात डुबकी मारल्यावर जातीपातीच्या भिंती ढासळून एकात्म भारतीय समाजाचे स्वरूप पुनःप्रकाशित होते. नाशिक सिंहस्थ कुंभमेळा समस्त भारतीयांसाठी आध्यात्मिक शक्तीचा, सांस्कृतिक समृद्धीचा आणि सामाजिक एकतेचा प्रवाही जागर आहे.
– अमिता आपटे
