दादरी ते जेएनपीटी असा दीड हजार किलोमीटरचा पल्ला
उत्तर प्रदेशातील दादरीपासून महाराष्ट्रातील जेएनपीटीपर्यंतचा १,५०६ किमीचा वेस्टर्न डेडिकेटेल फ्रेट कॉरिडॉर (WDFC) पूर्णपणे कार्यान्वित झाल्याने देशाच्या मालवाहतुकीला स्वतंत्र आणि उच्च क्षमतेचा रेल्वेमार्ग मिळाला आहे. आठ सप्टेंबरला पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी वडोदरा येथून या मार्गावरील अंतिम तीन टप्प्यांचे लोकार्पण केले. जेएनपीटी येथे उपस्थित असलेले महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी या प्रकल्पाचे वर्णन देशाच्या लॉजिस्टिक्स क्षेत्रातील ‘क्रांती’ असे केले.
या ‘क्रांती’चा आर्थिक परिणाम स्पष्ट करताना देवेंद्र फडणवीस यांनी भारताच्या लॉजिस्टिक्स खर्चाचा मुद्दा मांडला. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, भारताचा लॉजिस्टिक्स खर्च सुमारे १४ टक्के होता; तो आता सुमारे १० टक्क्यांपर्यंत आला आहे. WDFC पूर्ण क्षमतेने कार्यरत झाल्यानंतर हा खर्च सुमारे ७ टक्क्यांपर्यंत खाली येईल. चीनमध्ये लॉजिस्टिक्स खर्च सुमारे ७ टक्के असल्याचे नमूद करत, या बदलामुळे भारताला चीनशी स्पर्धा करता येईल आणि जागतिक पुरवठा साखळीत अधिक मजबूत सहभाग नोंदवता येईल.
महाराष्ट्राला या प्रकल्पाचे महत्त्व अधिक आहे. WDFCचे अंतिम टोक JNPT आहे, हे अधोरेखित करत फडणवीस यांनी हा प्रकल्प महाराष्ट्रासाठी विशेष महत्त्वाचा असल्याचे सांगितले. उत्तर भारतातील औद्योगिक केंद्रांमधून येणारा माल गुजरातमार्गे थेट जेएनपीटीपर्यंत स्वतंत्र मालवाहतूक मार्गाने पोहोचवता येणार आहे. जेएनपीटीला मिळणाऱ्या थेट जोडणीमुळे आयात-निर्यात मालाची जलद वाहतूक, बंदरे आणि औद्योगिक केंद्रांमधील संपर्क मजबूत होणे आणि मुंबईच्या रेल्वे नेटवर्कवरील भार कमी होणे अपेक्षित आहे.
अंतिम तीन टप्पे—न्यू साणंद (उत्तर)-न्यू माकर्पुरा, न्यू उमरगाव-न्यू सफाळे आणि न्यू सफाळे-JNPT—एकूण ३२६ किमीचे आहेत. त्यासाठी २० हजार ७०३ कोटी रुपये खर्च झाले. हे टप्पे पूर्ण झाल्यानंतर दादरी ते जेएनपीटी हा संपूर्ण एक हजार ५०६ किमीचा WDFC कार्यान्वित झाला. पूर्व आणि पश्चिम मिळून देशाचे मालवाहतूक रेल्वे नेटवर्क आता दोन हजार ८४३ किमी झाले आहे.
या कॉरिडॉरची खरी क्षमता त्याच्या तांत्रिक रचनेत आहे. मार्ग विद्युतीकृत असून डबल-स्टॅक कंटेनर गाड्या चालवता येतात. एका कंटेनरच्या वर दुसरा कंटेनर अशा पद्धतीने वाहतूक केल्यामुळे एका गाडीची वहनक्षमता मोठ्या प्रमाणात वाढते. एका डबल-स्टॅक मालगाडीमधून सुमारे २५० ट्रकइतका माल वाहून नेता येतो. विद्युत गाड्यांमुळे पेट्रोल-डिझेलची बचत होईल, तसेच प्रदूषण आणि रस्त्यांवरील वाहतूक कोंडी कमी होण्यास मदत होईल.
मालवाहतुकीच्या वेळेतही मोठी घट अपेक्षित आहे. रस्त्याने माल पोहोचवण्यासाठी लागणारा सुमारे तीन दिवसांचा कालावधी नव्या मार्गामुळे केवळ १२ तास होईल. पंतप्रधान मोदी यांनी १०० किमी अंतर पार करण्यासाठी लागणारा वेळ निम्मा झाल्याचे सांगितले. दरम्यान, दादरी-जेएनपीटी मालवाहतुकीचा सरासरी वेळ ६६ तासांवरून ५८ तास झाला आहे.
महाराष्ट्रातील या कॉरिडॉरचा भाग सुमारे १७८ किमी असून त्यासाठी सुमारे १० हजार कोटी रुपयांची गुंतवणूक झाली. न्यू उंबरगाव ते जेएनपीटी हा भाग सर्वाधिक आव्हानात्मक होता. सागरी चिकणमाती, डोंगररांगा आणि नद्यांच्या कठीण भौगोलिक परिस्थितीत बोगदे, पूल आणि उड्डाणपूल उभारून हा भाग पूर्ण करण्यात आला. कळंबोलीची रेल्वे वाहतूक न थांबवता ११० मीटर लांबीचा आणि सुमारे दीड हजार टन वजनाचा फ्लायओव्हर गर्डर बसवणे हेही या कामातील महत्त्वाचे अभियांत्रिकी आव्हान होते.
जेएनपीटीच्या वाढत्या व्यापारामुळे या जोडणीचे महत्त्व स्पष्ट होते. एप्रिल ते ऑगस्ट २०२६ या काळात बंदराने ३८,२६,८२० TEU कंटेनर हाताळले. मागील वर्षाच्या तुलनेत ही १५.४५ टक्के वाढ आहे. ऑगस्ट २०२६मध्ये ८,३१,९५६ TEU हाताळणी झाली आणि तो आतापर्यंतचा सर्वोच्च मासिक कंटेनर थ्रूपुट ठरला.
फडणवीस यांनी जेएनपीटीच्या भविष्यातील क्षमतेचाही उल्लेख केला. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, २०२९-३०पर्यंत ही क्षमता एक कोटी TEUपेक्षा अधिक होईल. देशातील कंटेनर वाहतुकीपैकी ५५ टक्के वाहतूक जेएनपीटीमार्फत होते. जेएनपीटीपेक्षा तीनपट मोठे वाढवण बंदर आणि WDFC यांची एकत्रित क्षमता महाराष्ट्राला जागतिक स्तरावरील महत्त्वाची सागरी शक्ती बनवणार आहे.
फडणवीस यांच्या मते, WDFCचा फायदा केवळ वाहतूक व्यवस्थेला होणार नाही. या प्रकल्पामुळे निर्याताभिमुख आणि आयात-आधारित उद्योग अधिक जागतिक स्तरावर स्पर्धात्मक होतील आणि महाराष्ट्रात मोठ्या प्रमाणावर रोजगारनिर्मिती होईल. त्यांनी या प्रकल्पासाठी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी, रेल्वेमंत्री अश्विनी वैष्णव, केंद्र सरकार, जायका कंपनी आणि जपान सरकारचे आभार मानले.
२०१४नंतर या प्रकल्पाच्या अंमलबजावणीला मोठी गती मिळाली. आता दादरी ते जेएनपीटी हा संपूर्ण १,५०६ किमीचा मार्ग कार्यान्वित झाला आहे. उत्तर भारतातील उत्पादन केंद्रे, पश्चिम किनाऱ्यावरील जेएनपीटी आणि पुढे जागतिक बाजारपेठ यांना मोठ्या क्षमतेच्या स्वतंत्र मालवाहतूक व्यवस्थेने जोडणारा हा मार्ग आहे. फडणवीसांनी मांडलेले १४ टक्क्यांवरून १० टक्के आणि पुढे सुमारे ७ टक्के लॉजिस्टिक्स खर्चाचे लक्ष्य, जागतिक पुरवठा साखळीतील भारताची भूमिका आणि JNPT-वाढवण बंदराभोवती उभी राहणारी महाराष्ट्राची सागरी क्षमता—या सर्वांचा केंद्रबिंदू आता पूर्ण झालेला WDFC ठरला आहे.
– राज भाटिया
स्रोत
• Press Information Bureau — WDFCचे अंतिम तीन टप्पे व JNPTची थेट जोडणी
• JICA — WDFC पूर्णत्व आणि भारत-जपान सहकार्य
• The Economic Times / PTI — फडणवीसांचे लॉजिस्टिक्स खर्च, चीन, जागतिक पुरवठा साखळी व WDFCवरील विधान
• Financial Express — दादरी-JNPT वेळ ६६ वरून ५८ तास
• JNPA — एप्रिल–ऑगस्ट २०२६ची अधिकृत TEU आकडेवारी
• ८ सप्टेंबर २०२६चा कार्यक्रम
