रविवारच्या ‘मन की बात’मध्ये क्रीडाक्षेत्राबद्दल बोलताना पंतप्रधान नरेंद्र मोदींनी एका माणसाचा विशेष गौरव केला. गावागावांत जाऊन खेळावर विशेष प्रेम असणाऱ्या मुलामुलींचा शोध घेणाऱ्या आणि त्यांच्यामध्ये हॉकीची आवड रुजवणाऱ्या राजिंदर सिंग सीनियर यांच्या समर्पणाचे कौतुक कितीही केले तरी कमीच आहे, असे उद्गार त्यांनी काढले. कोण आहेत हे राजिंदर सिंग सीनियर?
पंजाबमधील या हरहुन्नरी खेळाडूचा समावेश १९८० च्या ऑलिम्पिकमध्ये सुवर्णपदक जिंकणाऱ्या भारतीय हॉकी संघात होता. १९८२ च्या आशियाई खेळांत भारताला रौप्यपदक मिळाले, त्या संघातही ते होते. डिफेंडर असलेले राजिंदर पेनल्टी कॉर्नरचे तज्ज्ञ म्हणून ओळखले जात. १९८२ च्या विश्वचषकात त्यांनी या पद्धतीने १२ गोल केले, आणि २०२३ पर्यंत तो भारतीय खेळाडूचा विश्वचषकातील विक्रम होता. तेव्हा ड्रॅग-फ्लिक तंत्र अस्तित्वात नव्हते, आणि तरीही ते या कलेत निपुण होते.
खेळाडू म्हणून निवृत्त झाल्यावरही त्यांनी हॉकीचा ध्यास सोडला नाही. आता त्यांनी खेळाडूंना प्रशिक्षण द्यायला सुरुवात केली. दिल्लीतील युनियन अकॅडमी या शाळेला त्यांनी ज्युनियर नेहरू कप जिंकून दिला. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली भारताने २००१ चा ज्युनियर विश्वचषक आणि २००३ चा आशिया कप जिंकला. पहिल्या वर्ल्ड सिरीज हॉकी स्पर्धेत विजेत्या ठरलेल्या शेर-ए-पंजाब संघाचे ते प्रशिक्षक होते. त्या संघात २०१६ च्या ज्युनियर विश्वचषकाच्या उपांत्य आणि अंतिम सामन्यात गोल करणारा गुरजंत सिंगही होता. प्रशिक्षक म्हणून त्यांनी अनेक निपुण खेळाडू घडवले, आणि द्रोणाचार्य पुरस्कारानेही त्यांचा सन्मान झाला आहे.
आज राजिंदर सिंग मोहालीतील राउंडग्लास हॉकी अकादमीचे टेक्निकल लीड आहेत. गावांत जाऊन प्रतिभा शोधणे आणि खेळाडूंना सुविधा देणे हे अकादमीचे ध्येय आहे. मार्च २०२६ मध्ये अकादमीला पंजाबमधील तळागाळातील विकासासाठी हॉकी इंडियाचा प्रेसिडेंट अवॉर्ड मिळाला. तिथला गोलरक्षक प्रिन्सदीप सिंग २१ वर्षांखालील “अपकमिंग प्लेयर ऑफ द इयर” ठरला. गुरजोत, अर्शदीप आणि प्रिन्सदीप या अकादमीच्या तिघांची २०२५ च्या ज्युनियर विश्वचषक संघात निवड झाली, आणि तिघेही सीनियर संघाच्या सेटअपमध्येही आहेत.
हे काम अचानक सुरू झालेले नाही. २०१६ मध्ये भारताने लखनौत ज्युनियर विश्वचषक जिंकल्यानंतर राजिंदर सिंग यांनी एका मुलाखतीत आपले विचार मांडताना म्हटले होते की हा विजय आठवडाभरात विस्मरणात जाईल आणि पुन्हा “ये रे माझ्या मागल्या” अशीच अवस्था येईल. कारण आपण नेहमी वरिष्ठ किंवा वरच्या फळीतील खेळाडूंचाच विचार करतो. घडत असणाऱ्या खेळाडूंकडे आपले विशेष लक्ष नसते, असे त्यांचे म्हणणे होते. एकेकाळी भारतीय आंतरविद्यापीठ हॉकीने भारताला कित्येक ऑलिम्पिक खेळाडू दिले. पण गेल्या २५ वर्षांत ते पुन्हा उभे करण्याचा आराखडा कोणी तयार केला का, असा प्रश्न त्यांनी विचारला. शाळा-महाविद्यालयांत योग्य प्रशिक्षक नेमून गुंतवणूक केली, तर भारतीय हॉकी पुन्हा शिखरावर पोहोचेल, अशी त्यांची खात्री आहे.
त्यांनी दिलेल्या ठोस सूचनांमधून याविषयीची त्यांची स्पष्ट कल्पना आणि भविष्यवेधक दृष्टी दिसते. प्रत्येक राज्यात अद्ययावत सुविधा असणारी क्रीडाशाळा असावी, तिथे मुले दिवसा अभ्यास करतील आणि सकाळ-संध्याकाळ वेगवेगळे खेळ खेळतील. प्रत्येक शाळेत एका परदेशी प्रशिक्षकाच्या हाताखाली आठ-दहा भारतीय प्रशिक्षक असावेत. व्यवस्था आतून सुधारली, तर प्रत्येक खेळात खेळाडूंची “असेंब्ली लाइन” तयार होईल, अशी त्यांची योजना आहे. वरच्या पातळीवर प्रशिक्षकांवर पैसा खर्च होतो, पण सर्वात खालच्या पातळीवरील प्रशिक्षकांना पुरेसा मोबदला मिळत नाही, आणि खेळाडू जिंकल्यावरच त्यांच्या गुरूंचे कौतुक होते, याकडे त्यांनी लक्ष वेधले. खासगी अकादमींनी चांगले काम केले आहे आणि त्यांच्याशिवाय भारतीय हॉकीचे अस्तित्व आणखी कुठे असणार, याचा आपण विचार करायला हवा, असेही त्यांनी म्हटले आहे.
२०२३ मध्ये त्यांनी भारतीय प्रशिक्षकांना घडवा आणि त्यांच्यावर विश्वास ठेवा, अशी मागणी केली. दहा वर्षांपूर्वी मांडलेला तळागाळाचा विचार ते आज प्रत्यक्षात राबवत आहेत, असे म्हणता येईल. नवनव्या प्रतिभेचा सतत शोध घेत राहणे हे त्यांच्या कार्याचे खरे महत्त्व आहे. ज्या मुलाकडे चांगला प्रशिक्षक नाही, त्याची क्षमता कधीही समाजासमोर येत नाही, आणि त्यामुळे होणारे नुकसान कधी मोजले जात नाही. या दृष्टीने विचार केला, की राजिंदर सिंग यांचे कार्य किती मोलाचे आहे, याची जाणीव होते.
या वर्षी स्वातंत्र्यदिनी पंतप्रधानांनी क्रीडा क्षेत्रासाठी टॅलेंट हंट मोहिमेची घोषणा केली होती. त्याच संदर्भाने त्यांनी ‘मन की बात’मध्ये राजिंदर सिंग यांचा गौरवाने उल्लेख केला. गावे आणि लहान शहरांपर्यंत पोहोचूनच खेळाडू शोधणे आवश्यक आहे, आणि पंजाबमध्ये राजिंदर सिंग नेमके हेच काम करत आहेत, असे ते म्हणाले. उत्तम प्रशिक्षणाची सोय नसलेल्या गावांतील मुले शोधणे हे त्यांचे खरे उद्दिष्ट आहे, आणि त्यांच्या प्रयत्नांमुळे गावांमध्ये नवीन हॉकी ॲस्ट्रोटर्फ बसवले जात आहेत, असेही मोदींनी सांगितले.
या गौरवाबद्दल राजिंदर सिंग यांनी मोदींचे आभार मानले. देशाच्या पंतप्रधानांनी आपल्या कामाची दखल घेऊन केलेले कौतुक त्यांच्यासाठी आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांसाठी नक्कीच प्रेरणादायी आहे. त्यांनी आपल्या “गेल्या ४०-४५ वर्षांच्या प्रवासाचा” उल्लेख केला आणि गावागावांतून खेळाडू शोधण्याचे काम पुढेही सुरू राहील, असा विश्वास व्यक्त केला.
भारताला ऑलिम्पिकमध्ये पदके हवी असतील, तर पदक विजेत्यांइतकेच त्यांना शोधणाऱ्या माणसांचेही कौतुक व्हायला हवे. राजिंदर सिंग तेच काम शांतपणे करत आहेत.
– मैत्रेयी जोशी
