भारतीय संगीतविश्वात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी आहेत, ज्यांचे कर्तृत्व त्यांच्या शारीरिक मर्यादांपेक्षा कितीतरी मोठे ठरते. रवींद्र जैन हे त्यापैकीच एक. जन्मतःच दृष्टिहीन असलेल्या या कलाकाराने आपल्या सुरांच्या माध्यमातून हिंदी चित्रपटसृष्टी पासून दूरदर्शनवरील धार्मिक मालिकांपर्यंत एक वेगळी आणि अमिट ओळख निर्माण केली. विशेषतः रामानंद सागर यांच्या ‘रामायण’ मालिकेला दिलेले त्यांचे संगीत भारतीय जनमानसात आजही अत्यंत आदराने स्मरणात आहे. जन्मतः अंधत्व, पण संगीताची विलक्षण दृष्टी रवींद्र जैन यांचा जन्म 28 फेब्रुवारी 1944 रोजी उत्तर प्रदेशातील अलीगड येथे झाला. ते जन्मतःच दृष्टिहीन होते. त्यामुळे सामान्य मुलांप्रमाणे त्यांचे बालपण नव्हते. औपचारिक शिक्षणातही अडचणी आल्या; मात्र त्यांच्या आयुष्यात संगीताने लवकरच प्रवेश केला. लहानपणापासूनच त्यांची संगीताची आवड आणि स्मरणशक्ती विलक्षण होती.
त्यांच्या वडिलांनी त्यांच्यातील संगीतप्रतिभा ओळखली आणि त्यांना संगीताचे शिक्षण मिळवून दिले. मंदिरांमध्ये भजने गाताना त्यांच्या संगीतप्रवासाला सुरुवात झाली. पुढे भारतीय शास्त्रीय संगीताचा अभ्यास करत त्यांनी स्वतःची शैली विकसित केली. डोळ्यांनी जग पाहता येत नसले, तरी कानांनी जग अनुभवण्याची आणि मनाने त्याची कल्पना करण्याची क्षमता त्यांनी विकसित केली.
मुंबईत संघर्ष आणि चित्रपटसृष्टीत प्रवेश
संगीताला आपले आयुष्य समर्पित करण्याचा निर्णय घेत रवींद्र जैन मुंबईत आले. सुरुवातीच्या काळात त्यांना संघर्ष करावा लागला. मात्र त्यांच्या प्रतिभेने हळूहळू लोकांचे लक्ष वेधून घेतले. ‘Chor Machaye Shor’, ‘Geet Gaata Chal’, ‘Chitchor’, ‘Ankhiyon Ke Jharokhon Se’, ‘Nadiya Ke Paar’ यांसारख्या चित्रपटांनी त्यांना लोकप्रियता मिळवून दिली.‘जब दीप जले आना’, ‘गोरी तेरा गाँव बड़ा प्यारा’, ‘कौन दिशा में लेके चला रे बतोहिया’, ‘घुंगरू की तरह बजता ही रहा हूँ मैं’ यांसारखी गाणी त्यांच्या संगीताच्या वैशिष्ट्यांची ओळख बनली. त्यांच्या चालींमध्ये भारतीय लोकसंगीत, शास्त्रीय संगीत आणि भावगीतांची सुंदर सांगड दिसते.
‘रामायण’मधील ऐतिहासिक योगदान
रवींद्र जैन यांच्या कारकिर्दीचा सर्वात महत्त्वाचा अध्याय म्हणजे 1987 मध्ये प्रसारित झालेली रामानंद सागर यांची ‘रामायण’ मालिका होती. दूरदर्शनवर ‘रामायण’ सुरू झाले तेव्हा भारतातील लाखो कुटुंबे रविवारी सकाळी टीव्हीसमोर एकत्र बसत. मालिकेतील कथा, संवाद आणि कलाकारांइतकेच तिचे संगीतही लोकांच्या मनात घर करून गेले. या संगीतामागे रवींद्र जैन यांची प्रतिभा होती. रामायणपलीकडील धार्मिक संगीत ‘रामायण’च्या यशानंतर रवींद्र जैन यांचे धार्मिक आणि पौराणिक मालिकांशी असलेले नाते अधिक दृढ झाले. ‘श्रीकृष्ण’, ‘जय हनुमान’ यांसारख्या मालिकांसाठीही त्यांनी संगीत दिले. त्यांच्या संगीतामध्ये भारतीय अध्यात्म, भक्ती आणि लोकपरंपरेचा प्रभाव सातत्याने जाणवत राहिला.
रवींद्र जैन यांच्या जीवनातील सर्वात प्रेरणादायी गोष्ट म्हणजे त्यांनी आपल्या अंधत्वाला कधीही आपल्या व्यक्तिमत्त्वाची मर्यादा बनू दिले नाही. त्यांच्यासाठी दृष्टीचा अभाव हा त्यांच्या आयुष्याचा शेवट नव्हता; उलट श्रवण, स्मरणशक्ती आणि कल्पनाशक्ती यांच्यावर त्यांनी अधिक भर दिला. त्यांच्या जीवनातून एक महत्त्वाचा संदेश मिळतो—माणसाची क्षमता केवळ त्याच्या शारीरिक अवयवांवर अवलंबून नसते. इच्छाशक्ती, प्रतिभा आणि सातत्य असेल तर प्रतिकूल परिस्थितीतही मोठे यश मिळवता येते. दीर्घ संगीतप्रवासानंतर भारत सरकारने 2015 मध्ये रवींद्र जैन यांना पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले. हा त्यांच्या अनेक दशकांच्या योगदानाचा राष्ट्रीय स्तरावरील गौरव होता. 9 ऑक्टोबर 2015 रोजी वयाच्या 71व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनाने भारतीय संगीतविश्वातील एक विलक्षण पर्व संपले.
– अरूण कराड
