प्रस्तावना
भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात संन्यास, समाजसुधारणा आणि प्रखर राष्ट्रनिष्ठा यांचा अद्वितीय संगम साधणारे ‘कर्मयोगी संन्यासी’ स्वामी रामानंद तीर्थ यांची आज जयंती.
१८१८ मध्ये मराठेशाहीचा अस्त झाल्यानंतर मध्य भारतातील हिंदू समाज शतकानुशतके विखुरलेला व आत्मविश्वास गमावून बसलेला होता. निजामी राजवटीच्या सरंजामी दास्यात खितपत पडलेल्या कोट्यवधी जनतेला संघटित करून त्यांच्यात स्वातंत्र्याचे स्फुल्लिंग चेतवणारे आणि लोकशाही मूल्यांची प्रतिष्ठापना करणारे समर्थ नेतृत्व स्वामी रामानंद तीर्थ यांच्या रूपाने लाभले.
संस्कार, राष्ट्रभक्तीचा संकल्प आणि संन्यास दीक्षा
स्वामी रामानंद तीर्थ यांचा जन्म ३ ऑक्टोबर १९०३ रोजी कर्नाटकच्या सिंदगी (जि. विजापूर) येथे झाला. त्यांचे मूळ नाव व्यंकटेश भवानराव खेडगीकर. वडील भवानराव संसारी असले, तरी व्यंकटेशाची वृत्ती उपजतच विरागी आणि चिंतनाची होती. बालपणात नदीकाठच्या एका साधूकडे व्यंकटेश यांनी संन्यास घेण्याची इच्छा व्यक्त केली असता, त्या साधूंनी त्यांना ‘तथास्तु’ असा आशीर्वाद दिला होता. सोलापूरच्या नॉर्थकोट हायस्कूलमध्ये शिकत असताना लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांच्या ‘केसरी’तील अग्रलेखांनी त्यांच्या मनात पारतंत्र्याची चीड निर्माण केली.
सोलापुरात टिळकांचे जाहीर भाषण आयोजित केले असताना शाळेने मुद्दाम परीक्षा ठेवली होती; मात्र बाळ व्यंकटेशने परीक्षेवर पाणी सोडून टिळकांचे भाषण ऐकले आणि दुसऱ्या दिवशी मास्तरांकडून छडीचा मार सोसला. १ ऑगस्ट १९२० रोजी लोकमान्य टिळकांच्या निधनाची वार्ता समजताच व्यंकटेश यांनी दिवसभर उपवास केला आणि मावळत्या सूर्याला अर्घ्य देत प्रतिज्ञा घेतली: “या क्षणापासून माझे भावी आयुष्य मी पूर्णपणे मातृभूमीच्या सेवेसाठी अर्पीन. सर्वसंग परित्याग करून आजन्म ब्रह्मचारी राहीन!”
१९२४ मध्ये पुण्यात त्यांना महात्मा गांधींचे प्रथम दर्शन घडले आणि ते गांधीजींच्या विचारांनी भारावून गेले. उच्च शिक्षणात ‘लोकशाहीचा विकास’ या विषयावर प्रबंध सादर करून त्यांनी पदवी पूर्ण केली. प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे शारीरिक धावपळ अशक्य झाल्यावर त्यांनी १९२९ मध्ये उस्मानाबाद (धाराशिव) जिल्ह्यातील हिप्परगा रवा येथील राष्ट्रीय शाळेचे मुख्याध्यापकपद विनावेतन स्वीकारले. येथेच त्यांच्या अंतर्मनातील आध्यात्मिक ओढ अधिक दृढ झाली. १४ जानेवारी १९३२ रोजी मकरसंक्रांतीच्या दिवशी स्वामी रामतीर्थ यांचे शिष्य नारायण स्वामी यांच्याकडून त्यांनी संन्यास दीक्षा ग्रहण केली आणि ‘व्यंकटेश खेडगीकर’ या संन्यस्त पुरुषाचे ‘स्वामी रामानंद तीर्थ’ झाले.
स्टेट काँग्रेस, झुंजार सत्याग्रह आणि कारावास
संस्थानातील जनतेच्या नागरी हक्कांचे रक्षण करण्यासाठी स्वामीजींच्या पुढाकाराने २९ जून १९३८ रोजी हैदराबाद स्टेट काँग्रेसची स्थापना झाली. निजामाने या संघटनेवर तात्काळ बंदी लादली. बंदीविरोधात स्वामीजींनी २७ ऑक्टोबर १९३८ रोजी जाहीर सत्याग्रह केला. त्यांना दीड वर्षांची सक्तमजुरी सुनावण्यात आली.
१९४० मध्ये संस्थानातील भीषण परिस्थिती गांधीजींच्या कानावर घालण्यासाठी स्वामीजी सेवाग्रामला गेले. गांधीजींच्या सल्ल्यानुसार त्यांनी वैयक्तिक सत्याग्रह केला. त्यांना पुन्हा राजद्रोहाच्या आरोपाखाली अटक करण्यात आली. तुरुंगात असताना स्वामीजींनी दोन अत्यंत महत्त्वपूर्ण गोष्टी केल्या: एक म्हणजे श्रीमद्भगवद्गीतेचे सखोल चिंतन आणि दुसरे म्हणजे शत्रूची राजभाषा समजण्यासाठी ‘उर्दू’चा अभ्यास.
१९४२ च्या ‘भारत छोडो’ आंदोलनाची हाक स्वामीजींनी हैदराबाद संस्थानात बुलंद केली. १६ ऑगस्ट १९४२ रोजी त्यांना अटक करून चंचलगुंडा कारागृहात ठेवण्यात आले. वाढत्या अत्याचारांच्या पार्श्वभूमीवर त्यांनी निजामाला परखड पत्र पाठवून ठणकावले की, “हैदराबाद हा भारताचा अविभाज्य भाग आहे आणि भारताच्या स्वातंत्र्यातच हैदराबादचे स्वातंत्र्य सामावलेले आहे!”
शेवटी वाढत्या दबावामुळे निजामाने स्टेट काँग्रेसवरील बंदी उठवली. जून १९४७ मध्ये सिकंदराबाद येथे स्टेट काँग्रेसचे पहिले जाहीर अधिवेशन झाले. अध्यक्षीय भाषणात स्वामीजींनी स्पष्ट शब्दांत सांगितले की, तिन्ही भाषाभगिनींचे (मराठी, तेलगू, कानडी) हे संस्थान कृत्रिम असून, त्याचे भारतीय संघराज्यात विलीनीकरण हाच या लढ्याचा अंतिम उद्देश आहे.
सशस्त्र प्रतिकार, झेंडा सत्याग्रह आणि ‘ऑपरेशन पोलो’
कासीम रझवीच्या ‘रझाकार’ संघटनेने खेड्यापाड्यांत हिंदू प्रजेवर अनन्वित अत्याचार, जाळपोळ आणि हत्याकांडांचे सत्र सुरू केले होते. केवळ अहिंसेने हा नरसंहार थांबणार नाही, हे जाणून स्वामीजींनी कृती समिती स्थापन केली. दिल्लीत गांधीजींची भेट घेऊन त्यांनी वस्तुस्थिती मांडली आणि जनतेला स्वसंरक्षणासाठी मर्यादित शस्त्रवापर करण्याची संमती मिळवून दिली. सीमाभागात शेकडो कॅम्प्स उभारून सशस्त्र प्रतिकार सुरू झाला.
१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारताच्या स्वातंत्र्याआधीच ८ ऑगस्ट रोजी स्वामीजींनी ‘संघराज्य विलीनीकरण दिन’ पाळला. १५ ऑगस्टच्या पहाटे स्वतः तिरंगा फडकवून त्यांनी ‘झेंडा सत्याग्रह’ सुरू केला, ज्यानंतर त्यांना लगेच अटक झाली. निजामाने वेळकाढूपणा करण्यासाठी २९ नोव्हेंबर १९४७ रोजी भारत सरकारशी ‘जैसे थे करार’ केला, परंतु स्वामीजींनी तुरुंगातून स्पष्ट इशारा दिला की, विलीनीकरणाशिवाय कोणताही करार अंतिम असू शकत नाही.
अखेर रजाकारांचा उपद्रव शिगेला पोहोचल्यानंतर केंद्रीय गृहमंत्री सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी निर्णायक भूमिका घेतली. १३ सप्टेंबर १९४८ रोजी सुरू झालेली ‘ऑपरेशन पोलो’ ही लष्करी कारवाई अवघ्या १०९ तासांत यशस्वी ठरली. १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी निजामाने बिनशर्त शरणागती पत्करली आणि हैदराबाद संस्थान मुक्त झाले.
मुक्तीनंतरचा प्रवास: सामाजिक ऐक्य, त्याग आणि चिरंतन वारसा
संस्थान स्वतंत्र होताच स्वामीजींनी सुडाचे राजकारण रोखण्यासाठी संस्थानात शांतता दौरे सुरू केले.
मुक्तीनंतर सत्तेच्या राजकारणात रस घेणाऱ्या काही संधीसाधूंनी स्वामीजींबद्दल अपप्रचार व बदनामी सुरू केली. परंतु तत्त्वनिष्ठ स्वामीजींनी कोणत्याही निंदेची पर्वा न करता स्वतःला अलिप्त ठेवले. १९५२ (गुलबर्गा) व १९५७ (औरंगाबाद) अशा दोन लोकसभा निवडणुकांत ते विजयी झाले. हैदराबादचे त्रिभाजन करून मराठवाड्याला महाराष्ट्रात जोडण्यात आणि १९५३ च्या ऐतिहासिक ‘नागपूर करारा’त त्यांनी निर्णायक भूमिका बजावली. १९६२ मध्ये नेहरूंनी आग्रह करूनही त्यांनी सत्तेचे राजकारण सोडून दिले.
२२ जानेवारी १९७२ रोजी या महामानवाने जगाचा निरोप घेतला. भगवी वस्त्रे परिधान करून, शरीर दुर्बल असतानाही आत्मबळाच्या जोरावर एका निरंकुश सत्तेला नमवणारे स्वामी रामानंद तीर्थ हे भारताच्या स्वातंत्र्य इतिहासातील अद्वितीय दीपस्तंभ आहेत. आज त्यांच्या जयंतीदिनी या ऋषितुल्य कर्मयोग्याच्या पवित्र स्मृतीस विनम्र अभिवादन!
