पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या ‘मन की बात’मधील संवादशैलीचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचे यातले विलक्षण सातत्य. राजकीय व्यासपीठे, सभा किंवा आंतरराष्ट्रीय दौरे या सर्व व्यापांच्या पलीकडे जाऊन जनतेशी थेट जोडणारा एक साधा आणि सर्वसमावेशक माध्यममार्ग त्यांनी निवडला. तो मार्ग म्हणजे रेडिओवरील ‘मन की बात’. कोणत्याही लोकशाही देशाचा सर्वोच्च नेता सलग १२ वर्षे दरमहा न चुकता आपल्या देशातील जनतेशी अशा प्रकारे संवाद साधतो, ही जागतिक राजकारणात आणि प्रशासनात एक दुर्मिळ व ऐतिहासिक घटना आहे. न थकता, न कंटाळता आणि राजकीय भाषणबाजी पूर्णपणे बाजूला ठेवून केवळ सामाजिक-सांस्कृतिक विषयांवर बोलणे सोपे नाही. सन २०१४ मध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखाली भारतीय जनता पक्षाचे सरकार आल्यानंतर त्या वर्षीच्या विजयादशमीच्या शुभमुहूर्तावर ‘मन की बात’ सुरू झाली. या उपक्रमाला १२ वर्षे पूर्ण झाली. आजवर या कार्यक्रमाचे १३९ भाग प्रसारित झाले. २५ ऑक्टोबरच्या भाषणात पंतप्रधानांनी या १२ वर्षांच्या प्रवासाचा भावपूर्ण उल्लेख केला. देशातील जनतेच्या सहभागामुळेच हा संवाद शक्य झाला असून, हा प्रवास म्हणजे आपल्यासाठी एका ‘तीर्थयात्रे’सारखा आहे, असे उद्गार पंतप्रधान मोदी यांनी या भाषणात काढले.
जुन्या माध्यमाचा कल्पक पुनर्जन्म
आजचे युग हे डिजिटल मीडिया, सोशल मीडिया आणि टीव्ही न्यूज चॅनेल्सचे युग मानले जाते. अशा काळात रेडिओसारखे जुने आणि काहीसे मागे पडलेले माध्यम पुन्हा लोकप्रिय होईल, अशी कल्पना कोणी केली नव्हती. मात्र, पंतप्रधान मोदी यांनी ‘आकाशवाणी’ या पारंपरिक माध्यमाची ताकद ओळखली. देशातील दूरवरच्या, दुर्गम आणि तंत्रज्ञानापासून वंचित असलेल्या भागांपर्यंत सहज पोहोचू शकणारे ‘रेडिओ’ हेच सर्वोत्तम साधन होते. पंतप्रधानांच्या या उपक्रमामुळे आकाशवाणी या माध्यमाचा कल्पक आणि प्रभावी वापर पुन्हा एकदा सुरू झाला. आज आकाशवाणीच्या माध्यमातून ‘मन की बात’ देशातील अगदी दुर्गम भागातही घराघरांत ऐकली जाते. राज्यकर्त्यांनी जनतेशी कसा आणि कोणत्या माध्यमातून संवाद साधायचा असतो, याचा एक नवा संस्कारच मोदी यांनी आपल्या या कृतीतून घालून दिला आहे.
कोरले गेलेले काही संवाद
आजवर प्रसारित झालेल्या १३९ भाषणांपैकी अनेक भाग संस्मरणीय आणि मैलाचा दगड ठरले.
कल्पकतेला राष्ट्रीय व्यासपीठ
‘मन की बात’ या कार्यक्रमाची सर्वांत मोठी कामगिरी म्हणजे देशातील अज्ञात नायक आणि नायिकांना मुख्य प्रवाहात आणणे. त्यांचा परिचय साऱ्या देशाला करून देणे. या निमित्ताने वेगवेगळी कामे जनतेसमोर ठेवणे आणि स्वाभाविकच अशा कामांमधून निर्माण होणाऱ्या प्रेरणेसाठी साह्यभूत होणे. भारतासारख्या विशाल देशात हजारो कल्पक समाजसेवक, उद्योगी, निसर्गप्रेमी, उत्साही तरुण आणि महिला बचत गट शांतपणे नवनिर्माणाचे काम करत असतात. वृत्तपत्रे किंवा टीव्ही चॅनेल्स अशा माणसांपर्यंत पोहोचू शकत नाहीत. पंतप्रधान मोदी यांनी अशा सर्व वीरांना शोधून काढले आणि त्यांना थेट संपूर्ण देशासमोर आणले. यातली काही उदाहरणे आपण नोंदवू या.
- महिलाशक्ती आणि महिला उद्योग : ग्रामीण भागातील महिलांनी एकत्र येऊन उभारलेले बचत गट, सेंद्रिय शेती करणारे शेतकरी किंवा स्थानिक कलाकुसरीला प्रोत्साहन देणाऱ्या महिला उद्योजकांचे कौतुक पंतप्रधानांनी नाव घेऊन केले.
- तरुणांची सर्जनशीलता आणि स्टार्टअप्स : नवनवीन शोध लावणारे तरुण, कचऱ्यापासून पुनरुत्पादन (Recycling) करणारे निसर्गप्रेमी आणि तंत्रज्ञानाचा वापर करून शेती सोपी करणारे तरुण शेतकरी अशा अनेकांना पंतप्रधानांच्या ‘मन की बात’ या संवादामुळे खूप मोठी ओळख मिळाली. त्यांचे काम वाढले आणि मुख्य म्हणजे त्यांच्या कामाची पावती मिळाली.
- देशाकडून गौरव : जेव्हा देशाचा पंतप्रधान एखाद्या सामान्य माणसाच्या कामाचे नाव घेऊन कौतुक करतो, तेव्हा त्या व्यक्तीला मिळणारा आनंद आणि सन्मान शब्दातीत असतो. या कौतुकामुळे केवळ त्या एका व्यक्तीचाच नाही, तर संपूर्ण देशाचा आत्मविश्वास द्विगुणित होतो.
महाराष्ट्रातील ‘शबरी नॅचरल्स’
या वेळच्या २५ ऑक्टोबरच्या संवादात महाराष्ट्राच्या दृष्टीने अभिमानास्पद आणि ऐतिहासिक मुद्दा समोर आला. महाराष्ट्रातील आदिवासी बांधवांच्या कष्टाला जागतिक स्तरावर मिळालेल्या पावतीचा उल्लेख पंतप्रधानांनी आवर्जून केला. महाराष्ट्रातील आदिवासी उद्योजकांनी तयार केलेल्या ‘शबरी नॅचरल्स’ या ब्रँडचे त्यांनी जाहीर कौतुक केले. आपल्या राज्यातील आदिवासी बांधव जंगल परिसरातून मध, बांबू, मोहाची फुले आणि इतर अनेक नैसर्गिक गोष्टी गोळा करून सुंदर उत्पादने बनवतात. ‘शबरी नॅचरल्स’ने या उत्पादनांचे पॅकेजिंग एवढे उत्कृष्ट आणि आधुनिक केले की, जपानच्या जगप्रसिद्ध ‘गुड डिझाइन अवॉर्ड’ या स्पर्धेत त्यांच्या पॅकेजिंगला पुरस्कार मिळाला. महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागातील उत्पादनाने थेट जपानमध्ये जाऊन डिझाइनचा आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार पटकावणे, ही साधी गोष्ट नाही. पंतप्रधानांनी या यशाचा गौरव केल्यामुळे महाराष्ट्रातील स्थानिक कारागीर आणि तरुण उद्योजकांचा आत्मविश्वास नक्कीच वाढला असणार.
‘व्होकल फॉर लोकल’ आणि लोकचळवळ
सध्याच्या सणासुदीच्या दिवसांत ‘व्होकल फॉर लोकल’ हा संदेश पंतप्रधानांनी पुन्हा एकदा आग्रहाने अधोरेखित केला. सण हे केवळ आनंदाचे नसून शेवटच्या आर्थिक स्तरात जगणाऱ्या भारतीयांच्या घरात दिवा लावणारे आर्थिक साधन असतात. स्थानिक दुकानदारांकडून, कुंभारांकडून, विणकरांकडून वस्तू खरेदी केल्याने तो पैसा देशाच्याच अर्थव्यवस्थेत राहतो. ‘आत्मनिर्भर भारत’ ही केवळ राजकीय घोषणा नसून ती जिवंत चळवळ आहे. १२ वर्षांपूर्वी सुरू झालेला हा प्रवास आज एका मोठ्या लोकचळवळीत रूपांतरित झाला आहे. राज्यकर्त्याने केवळ आदेश द्यायचे नसतात, तर जनतेच्या सुख-दुःखात सहभागी होऊन संवाद साधायचा असतो, हा वस्तुपाठ ‘मन की बात’ने घालून दिला आहे. १२ वर्षांचा यशस्वी टप्पा पूर्ण करून १३९ भागांचा प्रवास करणारा हा उपक्रम आगामी काळातही भारताच्या लोकशक्तीला दिशा देत राहील.
