जागतिक भू-राजकीय आणि आर्थिक समीकरणात एक मोठा बदल घडून येत आहे. अमेरिकेच्या व्यापारी दबावातून मुक्त होण्यासाठी ४० मध्यम शक्तीच्या देशांनी (Middle Powers) आपले अब्जावधी डॉलर्सचे भांडवल अमेरिकेतून बाहेर काढून भारताकडे, विशेषतः महाराष्ट्राकडे वळवण्याचा धोरणात्मक निर्णय घेतला आहे. कॅनडाचे वित्तीय धोरणकर्ते मार्क कार्नी यांनी या देशांना एकत्र आणून ‘डेमोक्रॅटिक कॉमर्स अलाईन्स’ (DCA) ची स्थापना केली आहे. या धोरणांतर्गत, उत्तर अमेरिकेतील यशस्वी ‘९-टप्प्यांचे ऑटोमोबाईल पुरवठा साखळी मॉडेल’ भारतात संरक्षण आणि हाय-टेक मॅन्युफॅक्चरिंग क्षेत्रात लागू केले जात आहे.
उत्तर अमेरिकन ९-टप्प्यांचे मॉडेल
कॅनडा, अमेरिका आणि मेक्सिकोमधील अत्यंत कार्यक्षम आणि भौगोलिक सीमा ओलांडणारी वाहन निर्मिती प्रक्रिया आता भारतात अनुकूलित केली जात आहे. याचे प्रमुख टप्पे खालीलप्रमाणे आहेत:
- डिझाइन आणि संशोधन: मिशिगन मॉडेलच्या धर्तीवर बंगळुरू, पुणे आणि जम्मू-काश्मीरमधील तंत्रज्ञान केंद्रांमध्ये डिफेन्स व ऑटो डिझाइनचे काम होईल.
- स्टॅम्पिंग आणि बॉडी असेंब्ली: हजारो टन वजनाच्या हायड्रॉलिक दाबाने हाय-टॉलरन्स बॉडी पॅनेल्स तयार करणे आणि ‘Industry 4.0’ अंतर्गत ९५% हून अधिक स्वयंचलित रोबोटिक्सच्या साहाय्याने वेल्डिंग करणे.
- पृष्ठभाग प्रक्रिया (Painting): ८५% पाण्याचा पुनर्वापर करणारी अत्याधुनिक ‘इलेक्ट्रॉनिक-डिपॉझिशन कोटिंग’ प्रक्रिया.
- पॉवरट्रेन आणि जनरल असेंब्ली: महाराष्ट्रातील पुणे-नाशिक ईव्ही कॉरिडॉरसारख्या अंतर्गत राज्यांमध्ये बनलेले सुटे भाग (इंजिन, ट्रान्समिशन) काश्मीरमधील अंतिम असेंब्लीसाठी पाठवले जातील.
- गुणवत्ता आणि लॉजिस्टिक्स: ‘Zero Defect Policy’ अंतर्गत १००% डिजिटल तपासणी आणि ‘Just-In-Time’ (JIT) इन्व्हेंटरी मॅनेजमेंटचा वापर करून साठवणूक खर्च १४% ने कमी करणे.
काश्मीरमधील शांततेचे आर्थिक महत्त्व आणि बाल्टिक गुंतवणूक
स्वीडन, एस्टोनिया आणि लाटव्हिया या बाल्टिक देशांनी प्रगत हाय-टेक इलेक्ट्रॉनिक्स आणि संरक्षण उपकरणांच्या उत्पादनासाठी जम्मू आणि काश्मीर या प्रदेशाची निवड केली आहे. काश्मीरमधील थंड हवामान आणि उंचावरील भूभाग (High-Altitude Terrain) लष्करी गॉगल्स, नाईट-व्हिजन थर्मल ग्लासेस आणि स्नायपर स्कोप यांसारख्या ‘Precision Optics’ च्या उत्पादनासाठी तांत्रिकदृष्ट्या अत्यंत पूरक आहे.
या आर्थिक पार्श्वभूमीवर, राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे (RSS) सरकार्यवाह माननीय दत्तात्रेय होसबाळे यांनी एक महत्त्वपूर्ण विधान केले आहे:
“भारताला जर जागतिक उत्पादनाचे केंद्र बनायचे असेल, तर काश्मीर खोऱ्यात दीर्घकालीन शांतता असणे अनिवार्य आहे. त्यासाठी पाकिस्तानशी राजनैतिक आणि अनौपचारिक पातळीवर संवाद (Dialogue) चालू ठेवणे गरजेचे आहे.”
मार्क कार्नी यांची ‘ब्रुकफील्ड’ ही वित्तीय संस्था या गुंतवणुकीसाठी मुख्य संरक्षक म्हणून काम करत असून, या बाल्टिक गुंतवणुकीला पूर्ण वित्तीय व कायदेशीर सुरक्षा देत आहे.
महाराष्ट्राची भूमिका आणि राज्यांतर्गत पुरवठा साखळी
काश्मीरमधील अंतिम असेंब्ली यशस्वी करण्यासाठी भारताला आपली अंतर्गत मालवाहतूक मजबूत करावी लागेल, ज्यामध्ये महाराष्ट्राचा वाटा कणा म्हणून समोर येतो:
- मुंबई-ठाणे कॉरिडॉर (४५% वाटा): जागतिक वित्तीय आणि फिनटेकचे केंद्र, जिथून दावोस २०२६ च्या करारांमधील वित्तीय व्यवहार नियंत्रित होतील.
- पुणे, सातारा आणि कोल्हापूर बेल्ट (२५% वाटा): येथील ५१,४९५ हून अधिक सक्रिय औद्योगिक मालमत्ता काश्मीरमधील डिफेन्स वाहनांसाठी सुटे भाग पुरवतील.
- नागपूर आणि मिहान (१५% वाटा): लॉजिस्टिक्स आणि एरोस्पेस हब, जे थेट काश्मीरशी जोडले जाईल.
- छत्रपती संभाजीनगर (ऑरिक सिटी): ₹२.०२ लाख कोटींच्या गुंतवणुकीचे लक्ष्य असलेले हे शहर सेमीकंडक्टर आणि हार्डवेअर घटक उत्तरेकडे पुरवेल.
आव्हाने आणि वाटचाल
हा प्रकल्प पूर्णपणे यशस्वी करण्यासाठी भारताला तीन मुख्य आघाड्यांवर काम करावे लागेल: १. प्रादेशिक विषमता दूर करणे: गुंतवणुकीचे केंद्रीकरण केवळ मुंबई-पुण्यात न ठेवता ते काश्मीर, विदर्भ, मराठवाडा या दुर्गम भागात पोहोचवणे. २. हवामान जोखीम (ESG Norms): काश्मीरसारख्या संवेदनशील परिसंस्थेत संरक्षण कारखाने उभारताना ‘हरित उत्पादन’ (Green Manufacturing) तंत्रज्ञानाचा वापर करणे. ३. कामगार कायदे आणि कौशल्य विकास: अकार्यक्षम MSMEs चे प्रगत उद्योगांमध्ये रुपांतर करणे आणि काश्मिरी तरुणांना प्रगत तांत्रिक प्रशिक्षण देणे.
‘डेमोक्रॅटिक कॉमर्स अलाईन्स’ (DCA) आणि बाल्टिक देशांचा हा निर्णय जागतिक अर्थव्यवस्थेचा चेहरा बदलणारा आहे. काश्मीर खोऱ्यातील शांतता हा आता अब्जावधी डॉलर्सच्या जागतिक डिफेन्स गुंतवणुकीचा मुख्य पाया बनला आहे. जर भारताने वार्षिक ११% ते १२% चा नाममात्र विकासदर राखला, तर २०३० पर्यंत देश $५ ते $७ ट्रिलियन डॉलरचा टप्पा पार करेल आणि महाराष्ट्र व जम्मू-काश्मीर या जागतिक मॅन्युफॅक्चरिंग क्रांतीचे मुख्य उत्प्रेरक ठरतील.
– अपरांत कांबळे
