आज आपण ज्याला प्रगती, तंत्रज्ञान आणि शहरीकरण म्हणतो, त्याची सुरुवात महाराष्ट्रात हजारो वर्षांपूर्वीच झाली होती. अहिल्यानगर (अहमदनगर) जिल्ह्यातील प्रवरा नदीच्या काठावर वसलेले ‘दायमाबाद’ हे याचे सर्वात मोठे उदाहरण आहे. साधारण ७४ एकरपेक्षा जास्त जागेवर पसरलेली ही वसाहत म्हणजे त्या काळातील एक “महानगर” किंवा प्रादेशिक राजधानीच होती.
पुरातत्व शास्त्रज्ञांना येथे जमिनीखाली एकावर एक अशा ५ वेगवेगळ्या कालखंडांतील संस्कृतींचे अवशेष सापडले आहेत. याचा अर्थ असा की, येथे हजारो वर्षे माणसांची पिढ्यानपिढ्या सातत्याने वस्ती होती.
संस्कृतीचे ५ थर: एकावर एक रचलेला इतिहास
दायमाबादमध्ये जमिनीच्या खाली साधारण १६ फूट खोलीपर्यंत मानवी वस्तीचे अवशेष सापडतात. जसजसे खाली खोदत जाऊ, तसतसा इतिहासाचा काळ मागे जातो:
- सावळदा संस्कृती (तळाचा थर): हे येथील सर्वात पहिले रहिवासी. हे लोक चिखलाची आणि बांबूची घरे बांधून राहत असत. ते मासे, पक्षी आणि नक्षी असलेली सुंदर भांडी वापरत.
- उत्तर-हडप्पा संस्कृती: जेव्हा उत्तर भारतातील प्रसिद्ध ‘सिंधू संस्कृती’ किंवा हडप्पा संस्कृतीचा काळ ओसरत चालला होता, तेव्हा तिथले काही लोक दक्षिणेकडे सरकले आणि दायमाबादमध्ये आले. हा या स्थळाचा सुवर्णकाळ मानला जातो.
- दायमाबाद संस्कृती: या काळातील काळ्या नक्षीची भांडी इतकी वेगळी होती की, शास्त्रज्ञांनी या काळाला या जागेचेच नाव दिले.
- माळवा संस्कृती: मध्य भारतातून आलेल्या या लोकांच्या काळात मोठ्या प्रमाणावर धार्मिक यज्ञकुंडे आणि अग्निकुंडे वापरली जात असत.
- जोर्वे संस्कृती (सर्वात वरचा थर): हा येथील शेवटचा आणि अत्यंत समृद्ध काळ होता. या काळात घरे एका रांगेत आणि शिस्तबद्ध पद्धतीने बांधलेली होती.
शेतकऱ्याला सापडलेला खजिना
१९७४ मध्ये एका स्थानिक शेतकऱ्याला शेतात काम करताना जमिनीखाली तांब्याचा एक प्रचंड मोठा साठा सापडला. हा संपूर्ण दख्खन (महाराष्ट्र) भागातील सर्वात मोठा धातूचा शोध मानला जातो. यामध्ये तांब्याच्या/कांस्यच्या ४ अत्यंत जड आणि हुबेहूब बनवलेल्या मूर्ती होत्या:
दोन बैलांचा रथ आणि माणूस: रथावर एक पुरुष उभा आहे आणि रथाची चाके भरीव आहेत. २. तांब्याचा सांड (बैल): मजबूत वशिंड आणि पुढे आलेली शिंगे असलेला हा बैल एका पट्टीवर जोडला आहे. ३. तांब्याचा हत्ती: लहान कान असलेला हा हुबेहूब आशियाई हत्तीसारखा दिसतो. ४. तांब्याचा गेंडा: या गेंड्याच्या अंगावरील घड्या अतिशय बारकाईने दाखवल्या आहेत.
या चारही मूर्तींचे एकूण वजन तब्बल ३५ किलो आहे. एवढ्या वर्षांपूर्वी ‘मेणाचा साचा’ वापरून अखंड धातू ओतून (Lost Wax Process) अशा मूर्ती बनवणे, ही त्या काळातील लोकांची प्रगत अभियांत्रिकी आणि कलेची कमाल होती.
या मूर्तींचे उत्तर भारतातील प्रसिद्ध ‘मोहेन्जो-दडो’ शहरात सापडलेल्या ‘पशुपती’ मुद्रेशी (Seal) प्रचंड साम्य आहे. त्या मुद्रेवर योगी पुरुषाच्या सभोवताली जे प्राणी (हत्ती, गेंडा, बैल) दाखवले आहेत, तेच प्राणी येथे मूर्तींच्या रूपात आढळतात. यावरून असे समजते की, उत्तर भारतातील संस्कृती नष्ट होत असताना तिचे तांत्रिक आणि धार्मिक अंश महाराष्ट्रातील या नदीखोऱ्यात जिवंत होते.
धान्य साठवणूक
दायमाबादचे लोक केवळ शिकार करून जगत नव्हते, तर ते प्रगत शेतकरी होते. ते वर्षातून दोन वेळा पिके घेत:
- हिवाळ्यात (रब्बी): गहू आणि सातू (Barley).
- पावसाळ्यात (खरीप): बाजरी आणि विविध कडधान्ये (मसूर, उडीद, मूग, कुळीथ).
धान्याची बँकिंग व्यवस्था (कोठारे): दुष्काळ किंवा आणीबाणीच्या प्रसंगी वापरण्यासाठी हे लोक धान्य साठवून ठेवत. यासाठी जमिनीच्या आत गोल खड्डे (Silos) केले जात. या खड्ड्यांना आतून चुनखडी आणि पिवळ्या मातीचा लेप दिला जाई, जेणेकरून धान्याला कीड किंवा ओलावा लागणार नाही. एका खड्ड्यात साधारण ५०० ते ८०० किलो धान्य बसायचे.
लोकसंख्या
शास्त्रज्ञांच्या अंदाजानुसार, या शहरात साधारण ३,००० ते ४,५०० लोक राहत असावेत, जे त्या काळाच्या मानाने खूप मोठे प्रमाण आहे. येथे श्रीमंत आणि गरीब असा फरकही पाहायला मिळतो:
- सामान्य लोकांची घरे: एक किंवा दोन खोल्यांची असत.
- कारखाने: तांबे वितळवण्याच्या भट्ट्या असलेली घरे वेगळी होती.
- प्रमुखाचे घर: वसाहतीच्या प्रमुखाचे किंवा मुख्य पुरोहिताचे घर ५ खोल्यांचे आणि खूप भव्य होते.
अंत्यविधी प्रथा
येथे मानवी सांगाड्यांचे जे अवशेष सापडले, त्यावरून दोन महत्त्वाच्या गोष्टी समोर आल्या:
- लहान मुलांचे दफन: लहान मुले वारल्यास त्यांना मातीच्या दोन घड्यांमध्ये (अस्थिकुंभ) ठेवून घराच्या फरशीखालीच पुरले जाई.
- प्रौढांचे दफन आणि पावले तोडण्याची प्रथा: मोठ्या माणसांना उत्तर-दक्षिण दिशेने पुरले जाई. पण धक्कादायक म्हणजे, ९०% सांगाड्यांची पावले (Ankles) तोडलेली आढळली. शास्त्रज्ञांच्या मते, मृत व्यक्तीचे ‘भूत’ बनून ती परत येऊ नये किंवा गावातील लोकांना त्रास देऊ नये, या अंधश्रद्धेतून त्यांचे पाय तोडले जात असावेत.
- श्रीमंत लोकांच्या सांगाड्यांसोबत तांब्याचे मणी आणि महागडी भांडी सापडली, तर गरिबांच्या सोबत साधी भांडी होती.
एवढी प्रगत आणि समृद्ध वसाहत अचानक इ.स.पूर्व १४०० च्या सुमारास ओसाड झाली. याचे कारण युद्धापेक्षा हवामान बदल आणि पर्यावरणाचा ऱ्हास हे होते. मान्सूनचे चक्र बदलले आणि पाऊस खूप कमी झाला. नदीचे पात्र कोरडे पडू लागले.सतत एकाच जमिनीत पिके घेतल्यामुळे आणि पाण्याचा योग्य निचरा न झाल्यामुळे जमीन क्षारयुक्त (पांढरी) झाली, ज्यामुळे अन्नाची टंचाई निर्माण झाली. उत्तर भारतात सिंधू संस्कृतीचा अंत होत होता, तेव्हा तिचा वारसा महाराष्ट्रातील दायमाबादने पुढे चालवला. निसर्गाशी जुळवून घेत प्रगती कशी करावी आणि निसर्गाने साथ सोडल्यास संस्कृती कशी नष्ट होते, याचा एक जिवंत आणि धडा शिकवणारा इतिहास म्हणजेच ‘दायमाबाद’ होय.
