प्रस्तावना
भारतीय संस्कृती ही मूलतः पर्यावरण पूरक जीवनदृष्टीवर आधारित आहे. निसर्गाला केवळ उपभोगाचे साधन न मानता त्याला पूजनीय मानणे, ही आपली प्राचीन परंपरा आहे. ‘ईशावास्यमिदं सर्वम्’ या तत्त्वज्ञानातून मानव, इतर पशू, पक्षी, वनस्पती आणि सरपटणारे प्राणी या निसर्गातील सर्व घटकांच्या सह अस्तित्वाचा स्वीकार करण्यात आला आहे. याच परस्पर पूरक परंपरेचे आणि समृद्ध जीवनशैलीचे दर्शन घडवणारा एक महत्त्वपूर्ण सण म्हणजे ‘नागपंचमी’. हा सण केवळ अंधश्रद्धा किंवा पारंपरिक पूजाविधीपुरता मर्यादित नसून त्यामागे सूक्ष्म पर्यावरणीय विज्ञान, शेतीसंस्कृतीचे रक्षण, सामाजिक सलोखा आणि समृद्ध पौराणिक इतिहास दडलेला आहे.
जन्मेजयाचे सर्पसत्र कथा
महाभारतातील अर्जुनाचा नातू आणि अभिमन्यूचा मुलगा राजा परीक्षित याला शृंगी ऋषींच्या शापामुळे तक्षक नागाने दंश केला, ज्यामध्ये त्याचा मृत्यू झाला. आपल्या पित्याच्या मृत्यूचा सूड घेण्यासाठी परीक्षिताचा मुलगा राजा जन्मेजय याने संपूर्ण नागवंशाचा विनाश करण्याचा ठाम निश्चय केला. त्यासाठी त्याने ‘सर्पसत्र’ नावाचा अतिशय भयंकर आणि शक्तिशाली महायज्ञ आयोजित केला.
या यज्ञाच्या वेदमंत्रांच्या प्रचंड प्रभावामुळे जगाच्या कानाकोपऱ्यातील साप आपोआप आगीच्या कुंडात येऊन भस्मसात होऊ लागले. तक्षक नागाने प्राण वाचवण्यासाठी देवांचा राजा इंद्र याच्या सिंहासनाचा आश्रय घेतला. परंतु, ऋत्विजांनी असा आहुती मंत्र उच्चारला की इंद्रासह तक्षक नागही थेट यज्ञकुंडाकडे खेचला जाऊ लागला. यामुळे देवलोकात खळबळ माजली आणि सर्व देवांनी नागमाता मनसादेवीची प्रार्थना केली.
मनसादेवीच्या सूचनेवरून तिचा ज्ञानी मुलगा ऋषी आस्तिक (ज्याचे वडील ऋषी जरत्कारू आणि आई नागकन्या जरत्कारू होती) याने जन्मेजयाच्या यज्ञमंडपात प्रवेश केला. आस्तिकाने आपल्या अगाध शास्त्रज्ञानाने आणि मधूर वाणीने राजा जन्मेजयाची स्तुती करून त्याला प्रसन्न केले. राजाने त्याला इच्छित वर मागण्यास सांगितले असता, आस्तिकाने हे विनाशकारी सर्पसत्र तात्काळ थांबवण्याची मागणी केली. ब्राह्मणाला दिलेले वचन पाळण्याच्या धर्मापोटी राजा जन्मेजय याने यज्ञाची सांगता केली आणि तक्षकासह अवशिष्ट नागजातीचे प्राण वाचवले.
ज्या दिवशी हे सर्पसत्र थांबवण्यात आले आणि मानव अन् नागांमधील वैर समाप्त होऊन शांतता प्रस्थापित झाली, तो दिवस श्रावण शुद्ध पंचमीचा होता. त्यामुळे हा दिवस नागजातीला अभय मिळाल्याचे प्रतीक म्हणून ‘नागपंचमी’ स्वरूपात साजरा केला जाऊ लागला.
नागांचे महत्त्व अन् परंपरेचे संरक्षणकवच
हिंदू धर्मग्रंथांमध्ये आणि पुराणांमध्ये नागांचे स्थान अत्यंत उच्च आणि पवित्र मानले गेले आहे. भगवान श्रीविष्णू हे क्षीरसागरात शेषनागाच्या शय्येवर विश्राम करतात, तर भगवान शिवाच्या गळ्यातील मुख्य अलंकार हा वासुकी नाग आहे. समुद्रमंथनाच्या वेळी मंदर पर्वताला गुंडाळण्यासाठी वासुकी नागाचाच दोर म्हणून उपयोग करण्यात आला होता. याशिवाय, मानवी शरीरातील आध्यात्मिक शक्ती मानली जाणारी ‘कुंडलिनी शक्ती’ ही देखील मणक्याच्या तळाशी सर्पाकार वेटोळे घालून बसलेली असते, असा अध्यात्मिक सिद्धान्त आहे.
शेतकरी मित्र म्हणून सापाचे स्थान
शेती हा भारतीय अर्थव्यवस्थेचा कणा आहे आणि साप हा शेतकऱ्याचा सर्वोत्तम मित्र मानला जातो. शेतातील उंदीर, घुशी आणि इतर कीटक हे पिकांचे अतोनात नुकसान करतात. साप या उपद्रवी प्राण्यांना खाऊन पिकांचे आणि साठवलेल्या धान्याचे नैसर्गिकरीत्या रक्षण करतो. म्हणूनच भारतीय लोकपरंपरेत नागाला ‘क्षेत्रपाल’ म्हणजे शेताचा आणि धान्याचा रक्षक मानले गेले आहे.
जर निसर्गातून सापांची संख्या कमी झाली, तर उंदरांची संख्या अनियंत्रित होऊन अन्नधान्याचे प्रचंड नुकसान होईल. म्हणूनच सापांचे संरक्षण करणे म्हणजे शेतीचे आणि अन्नसुरक्षेचे संरक्षण करणे होय.
पावसाळा आणि सापांचा निसर्गक्रम
नागपंचमी हा सण जुलै-ऑगस्ट (श्रावण) महिन्यात येतो. हा काळ मान्सूनच्या मुसळधार पावसाचा असतो. पावसाचे पाणी सापांच्या जमिनीतील बिळांमध्ये शिरल्यामुळे साप बिळांमधून बाहेर पडतात आणि कोरड्या जागेच्या शोधात शेतात व मानवी वस्तीजवळ येतात. या काळात शेतकरी शेतात काम करत असताना सापांशी सामना होण्याची शक्यता सर्वाधिक असते.
अशा वेळी भीतीपोटी सापांची हत्या होऊ नये आणि मानवाकडून जमिनीची मशागत करताना बिळात असलेल्या सापांना किंवा त्यांच्या अंड्यांना इजा पोहोचू नये, यासाठी नागपंचमीच्या दिवशी नांगरणी, खणकाम आणि मातीची कामे थांबवण्याचे धार्मिक नियम तयार करण्यात आले. या दिवशी झाडे किंवा झुडपे तोडण्यास मनाई असते, ज्यामुळे झाडांच्या खोडात लपलेल्या प्राण्यांचे रक्षण होते.
तसेच, लोखंडी तवा आचेवर न ठेवणे आणि उकडीचे पदार्थ (दिंड, कानोले) बनवणे या परंपरेमागे पावसाळ्यात पचनास हलके अन्न ग्रहण करणे आणि निसर्गाशी समरस होण्याचा भाव आहे.
परंपरेने या सर्व नियमांना धार्मिक आचरणाची जोड दिल्यामुळे जनसामान्यांनी शतकानुशतके या पर्यावरणपूरक नियमांचे तंतोतंत पालन केले.
आधुनिक काळातील संदेश
नागपंचमी हा भारतीय संस्कृतीतील असा सण आहे जो मानवी जीवन आणि निसर्ग यांच्यातील अतूट नाते अधोरेखित करतो. हा सण स्पष्ट करतो की निसर्गातील कोणताही जीव—मग तो कितीही विषारी किंवा भयानक असला—तरी त्याचा परिसंस्थेमध्ये एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण वाटा असतो. प्राचीन ऋषीमुनींनी आणि आपल्या पूर्वजांनी सर्पसंवर्धनाची ही गरज ओळखून तिला धार्मिक आचरणाची आणि उत्सवाची जोड दिली होती.
आधुनिक काळात, अंधश्रद्धा आणि हिंसक प्रथा बाजूला सारून नागपंचमीचा सण अधिक पर्यावरणपूरक आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून साजरा करणे काळाची गरज आहे. जिवंत सापांना यातना न देता, त्यांची प्रतीकात्मक पूजा करणे, सापांबद्दल समाजात असलेले गैरसमज व भीती दूर करणे, आणि शेतीचा रक्षक असलेल्या या ‘क्षेत्रपाल’ प्राण्याचे जतन करणे हीच खरी नागपंचमीची भावना आहे.
