भारतीय संतपरंपरेत संत नामदेवांचे स्थान फार वरचे आहे. महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदायाचा पाया घालणाऱ्या संतांपैकी ते एक आहेत. त्याचबरोबर उत्तर भारतातील संतपरंपरेचे ते आद्य प्रवर्तक मानले जातात. भक्ती, समता आणि मानवसेवा हा त्यांच्या शिकवणुकीचा गाभा होता. सुमारे सातशे वर्षांनंतरही त्यांचे अभंग आणि त्यांचा विचार लोकांना प्रेरणा देतो.
संत नामदेवांचा जन्म २६ ऑक्टोबर १२७० रोजी महाराष्ट्रातील नरसी बामणी (हिंगोली जिल्हा) येथे झाला. काही अभ्यासक पंढरपूरला त्यांचे जन्मस्थान मानतात. वडील दामाशेट हे शिंपी व्यवसाय करत आणि आई गोणाई. पुढे हे कुटुंब पंढरपुरात स्थायिक झाले. दामाशेट विठ्ठलाचे निस्सीम उपासक होते आणि विठ्ठलाची पूजा, आरती व नैवेद्य ते मोठ्या नियमाने करत.
नामदेव पाच वर्षांचे असताना वडिलांना कामानिमित्त बाहेर जावे लागले. विठ्ठलाला दुधाचा नैवेद्य दाखवण्याची जबाबदारी त्यांनी बाल नामदेवांवर सोपवली. मूर्ती दूध पीत नाही, नैवेद्य हा भावनेचा असतो, हे त्या निरागस मुलाला माहीत नव्हते. त्यांनी दुधाचा पेला मूर्तीसमोर ठेवला. बराच वेळ दूध तसेच राहिले, तेव्हा ते हट्टाला पेटले. “तू दूध पिणार नाहीस तोवर मी इथून हलणार नाही. बाबांच्या हातून तर तू रोज पितोस, आज काय झाले?” असे ते म्हणू लागले. मुलाचा हट्ट आणि भाव पाहून विठ्ठल प्रकट झाले आणि त्यांनी दूध प्राशन केले, अशी कथा सांगितली जाते. निर्मळ भक्ती आणि भगवंताची कृपा यांचे प्रतीक म्हणून ही कथा आजही लोकप्रिय आहे.
नामदेवांचा विवाह राजाबाईंशी झाला. त्यांना चार पुत्र आणि एक कन्या झाली. पंढरपूरजवळील औंढा नागनाथ येथील विसोबा खेचर यांना त्यांनी आपले अध्यात्मगुरू मानले. संत ज्ञानेश्वर आणि मुक्ताबाई यांच्या सहवासात नामदेव सगुण भक्तीकडून निर्गुण भक्तीकडे वळले आणि योगमार्गाचे पथिक झाले.
ज्ञानेश्वर आणि नामदेव यांचा स्नेह अतिशय घट्ट होता. ज्ञानदेव त्यांना घेऊन दीर्घ तीर्थयात्रेला निघाले. या यात्रेत काशी, अयोध्या, मारवाड, तिरुपती, रामेश्वरम अशा अनेक क्षेत्रांचे दर्शन त्यांनी घेतले. पुढे ज्ञानेश्वरांनी समाधी घेतली आणि त्यांच्या पाठोपाठ त्यांचे बंधू व भगिनीनेही समाधी घेतली. नामदेव एकटे पडले. या विरहाच्या दुःखातून त्यांनी समाधीचे अभंग रचले, जे मराठी संतसाहित्यातील करुणरसाचे उत्कृष्ट नमुने मानले जातात.
यानंतर नामदेव भ्रमण करत पंजाबमध्ये भट्टीवाल येथे पोहोचले. गुरदासपूर जिल्ह्यात त्यांनी ‘घुमान’ हे गाव वसवले. तिथे मंदिर बांधून त्यांनी तपश्चर्या केली. विष्णुस्वामी, परिसा भागवते, जनाबाई, चोखामेळा, त्रिलोचन आदींना त्यांनी नामदीक्षा दिली. पंजाबमध्ये त्यांची कीर्ती इतकी पसरली की शीख धर्मग्रंथ ‘श्री गुरु ग्रंथ साहिब’मध्ये त्यांच्या रचना समाविष्ट करण्यात आल्या. त्यांची पदे हिंदीप्रधान भाषेत असल्याने ती उत्तर भारतातील जनमानसापर्यंत सहज पोहोचली. घुमान येथे आजही त्यांच्या स्मृतीचे गुरुद्वारा आणि मंदिर आहे, जे महाराष्ट्र आणि पंजाब यांच्यातील सांस्कृतिक दुव्याचे प्रतीक मानले जाते.
मराठी साहित्यात ‘अभंग’ या विशेष छंदाचे जनक म्हणून नामदेवांना ओळखले जाते. त्यांनी हजारो अभंग रचले. ज्यात बालपणीच्या लीला, विठ्ठलभक्ती, गुरुमहिमा आणि संसारातील अनित्यता यांचे वर्णन आहे. मराठीबरोबरच हिंदी पदरचनाही त्यांनी केली. त्यामुळेच ते मराठी आणि उत्तर भारतीय अशा दोन्ही संतपरंपरांना जोडणारा सेतू ठरले.
कबीर, रविदास, दादू, नानकदेव, मलूकदास यांच्याप्रमाणे नामदेवही निर्गुणाचे उपासक होते. त्यांच्या काव्यातून पुढील विचार ठळकपणे दिसतात:
- मूर्तिपूजा, कर्मकांड, जातिभेद आणि चमत्कार यांपासून दूर राहावे.
- परमात्म्याच्या प्राप्तीसाठी सद्गुरूंची कृपा अत्यंत महत्त्वाची आहे.
- आत्मा आणि परमात्मा यांत कोणताही भेद नाही.
- परमात्म्याने निर्मिलेल्या सर्व जीवांची सेवा हा मानवाचा परमधर्म आहे. त्यातूनच साधकाला दिव्य दृष्टी प्राप्त होते.
समाजातील विविध जातींच्या संतांना सोबत घेऊन चालणे हे त्यांच्या समतेच्या विचाराचे प्रत्यक्ष उदाहरण होते. गोरा कुंभार, सावता माळी, चोखामेळा, जनाबाई हे सर्व संत त्यांच्या समकालीन वारकरी मांदियाळीतील होते.
पंजाबनंतर इतर अनेक ठिकाणी भ्रमण करून ते आपल्या प्रिय पंढरपुरात परतले. तेथे वयाच्या ८०व्या वर्षी आषाढ वद्य त्रयोदशी, विक्रम संवत १४०७ रोजी त्यांनी समाधी घेतली. पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिराच्या महाद्वारासमोरील पायरी ‘नामदेव पायरी’ म्हणून ओळखली जाते. संत नामदेवांच्या स्मृतीचा आदर म्हणून भाविक तिथे नतमस्तक होतात.
नामदेवांनी प्रवर्तित केलेल्या वारकरी पंथाचे लाखो उपासक आजही ‘विठ्ठल-विठ्ठल’ आणि ‘गोविंद’ नामाचा गजर करत पंढरपूरची वारी करतात. नामस्मरण, सत्संग आणि सेवा या साध्या साधनांनी जीवन धन्य करता येते, हा त्यांचा संदेश या वारीतून जिवंत राहिला आहे.
संत नामदेव हे केवळ एका प्रदेशाचे किंवा एका संप्रदायाचे संत नव्हते, तर संपूर्ण भारताचे संत होते. बाल्यातील निरागस भक्ती, ज्ञानदेवांवरील प्रेम, पंजाबापर्यंतचा प्रवास आणि समतेचा आग्रह या सर्वांतून त्यांचे व्यक्तिमत्त्व उजळून दिसते. अशा या गोविंदभक्त संताच्या चरणी विनम्र अभिवादन.
