काश्मीर म्हटले की डोळ्यांसमोर येते ते निसर्गसौंदर्य, डोंगररांगा, बर्फाच्छादित शिखरे आणि डल सरोवर. मात्र या सौंदर्याच्या पलीकडे काश्मीरचा एक मोठा सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक वारसाही आहे. शैव परंपरा, संस्कृत अध्ययन, प्राचीन मंदिरे आणि काश्मिरी पंडितांची विद्वत्ता यामुळे काश्मीरला भारतीय सभ्यतेच्या इतिहासात विशेष स्थान मिळाले आहे. विसाव्या शतकाच्या अखेरीस दहशतवादाच्या उद्रेकामुळे या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाला मोठा धक्का बसला. काश्मिरी पंडितांचे विस्थापन हा या संघर्षातील अत्यंत वेदनादायी अध्याय ठरला.या पार्श्वभूमीवर श्रीनगरच्या लाल चौकात गणरायाची आरती होणे ही केवळ एका धार्मिक उत्सवाची घटना म्हणून पाहता येणार नाही. सार्वजनिक ठिकाणी गणेशोत्सव साजरा होणे, गणपतीची प्रतिष्ठापना होणे आणि आरतीच्या वेळी भक्तांचा सहभाग वाढणे, या घटनांकडे काश्मीरच्या बदलत्या सामाजिक वातावरणाच्या संदर्भात पाहिले जात आहे.
दहशतीच्या सावटापासून सार्वजनिक उत्सवापर्यंत
१९८०च्या दशकाच्या अखेरीस काश्मीर खोऱ्यात दहशतवाद वाढला. त्याचा परिणाम सर्वसामान्य नागरिकांच्या जीवनावर झाला. काश्मिरी पंडित समाजातील अनेक कुटुंबांना आपली घरे आणि मालमत्ता सोडून स्थलांतर करावे लागले. धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनावरही या परिस्थितीचा परिणाम झाला. अनेक परंपरा घराच्या चार भिंतींपुरत्या मर्यादित राहिल्या किंवा सार्वजनिक स्वरूप गमावून बसल्या. काश्मिरी पंडितांच्या विस्थापनामुळे त्यांच्या सामाजिक-सांस्कृतिक जीवनात मोठी पोकळी निर्माण झाली. मंदिरांशी, धार्मिक स्थळांशी आणि पारंपरिक उत्सवांशी असलेले नाते तुटले. त्यामुळे काश्मीरमध्ये पुन्हा सार्वजनिक स्वरूपात हिंदू सण साजरे होणे हे विस्थापित समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृतीशीही जोडलेले आहे.
गणेशोत्सव त्यातील एक महत्त्वाचा दुवा ठरत आहे. महाराष्ट्रात सार्वजनिक गणेशोत्सवाला मोठी परंपरा आहे. लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाला सामाजिक एकजुटीचे स्वरूप दिल्यानंतर हा उत्सव महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनाचा अविभाज्य भाग बनला. आता महाराष्ट्रातील गणेशोत्सवाची हीच सांस्कृतिक परंपरा काश्मीरपर्यंत पोहोचत आहे.
पुणे ते श्रीनगर; गणरायातून सांस्कृतिक नाते
यंदाच्या गणेशोत्सवात पुण्यातील मानाच्या गणपतींच्या प्रतिकृती काश्मीरमध्ये पाठवण्यात आल्याने या उपक्रमाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. कसबा गणपती, तांबडी जोगेश्वरी आणि गुरुजी तालीम यांच्या प्रतिकृती काश्मीरमधील गणेश मंडळांकडे देण्यात आल्याची माहिती समोर आली आहे.या उपक्रमातून महाराष्ट्र आणि काश्मीर यांच्यातील सांस्कृतिक संबंधांचा एक वेगळा पैलू समोर येतो. एका राज्यातील धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरा दुसऱ्या प्रदेशातील समाजापर्यंत पोहोचणे हा केवळ उत्सवाचा भाग नसून परस्पर सांस्कृतिक संवादाचाही भाग आहे.काश्मिरी पंडित समाजात गणेशपूजेला पारंपरिक महत्त्व आहे. काही कुटुंबांमध्ये गणेशोत्सवाशी संबंधित स्थानिक प्रथा आजही पाळल्या जातात. मात्र सार्वजनिक पातळीवर उत्सव साजरा करण्यासाठी सुरक्षित वातावरणाची गरज असते. त्यामुळे सार्वजनिक गणेशोत्सवाची वाढती उपस्थिती ही काश्मीरमधील सामाजिक वातावरणातील बदलाचा एक सांस्कृतिक संकेत म्हणून पाहता येते.
लाल चौकाचे प्रतीकात्मक महत्त्व
श्रीनगरमधील लाल चौक हा केवळ एक बाजारपेठेचा भाग नाही. काश्मीरच्या राजकीय आणि सामाजिक इतिहासात या परिसराला विशेष स्थान आहे. अनेक दशकांपासून या ठिकाणाने संघर्ष, आंदोलन, राजकीय घडामोडी आणि राष्ट्रीय चर्चेचे अनेक टप्पे पाहिले आहेत.याच लाल चौकात गणरायाची आरती होताना दिसणे त्यामुळे प्रतीकात्मक ठरते. सार्वजनिक जीवनातील धार्मिक अभिव्यक्ती, स्थानिक नागरिकांचा सहभाग आणि उत्सवाचे वातावरण या सर्व गोष्टी काश्मीरच्या बदलत्या सामाजिक चित्राकडे लक्ष वेधतात.याकडे पाहताना एक बाब लक्षात घेणे आवश्यक आहे. एखाद्या उत्सवाचे आयोजन म्हणजे संपूर्ण प्रदेशातील सर्व समस्या संपल्या असा निष्कर्ष काढता येत नाही. काश्मीरमध्ये सुरक्षा, रोजगार, विस्थापितांचे पुनर्वसन, स्थानिक विकास आणि सामाजिक सलोखा यांसारखी अनेक आव्हाने अद्याप चर्चेचा विषय आहेत. मात्र सार्वजनिक उत्सवांसाठी निर्माण होणारे वातावरण हा त्या व्यापक बदलाचा एक भाग असू शकतो.
३७० नंतरचे बदल आणि सार्वजनिक जीवन
५ ऑगस्ट २०१९ रोजी केंद्र सरकारने जम्मू-काश्मीरशी संबंधित संविधानातील कलम ३७० मधील विशेष तरतुदींमध्ये बदल करण्याचा निर्णय घेतला आणि जम्मू-काश्मीरचे पुनर्गठन करण्यात आले. या निर्णयानंतर प्रदेशातील प्रशासन, सुरक्षा व्यवस्था आणि विकासाच्या दिशेने अनेक बदल झाले.केंद्रीय गृह मंत्रालयाच्या आकडेवारीनुसार, कलम ३७० मधील बदलांनंतर दगडफेक आणि फुटीरतावादी बंदच्या घटनांमध्ये मोठी घट झाली. या आकडेवारीचा वापर केंद्र सरकारने काश्मीरमधील सुरक्षा परिस्थिती सुधारल्याचे उदाहरण म्हणून केला आहे.त्याच काळात पर्यटन क्षेत्रानेही मोठी वाढ अनुभवली. पर्यटकांची संख्या वाढल्याने हॉटेल, वाहतूक, पर्यटन मार्गदर्शक, हस्तकला आणि स्थानिक व्यापार यांसारख्या क्षेत्रांना आर्थिक चालना मिळाली. त्यामुळे काश्मीरमधील सामान्य जीवनाच्या अनेक क्षेत्रांमध्ये बदल जाणवू लागल्याचे सरकारी आणि माध्यमांच्या अहवालांतून दिसून येते.
उत्सव म्हणजे केवळ धार्मिक विधी नव्हे
भारतासारख्या विविधतेने नटलेल्या देशात सण हे केवळ धार्मिक विधी नसतात. ते समाजाला जोडण्याचे माध्यमही ठरतात. गणेशोत्सवात सामूहिक आरती, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि सार्वजनिक सहभाग यामुळे सामाजिक संवादाला चालना मिळते.काश्मीरमध्ये गणेशोत्सवाची सार्वजनिक उपस्थिती वाढणे या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरू शकते. दीर्घकाळ संघर्षाच्या वातावरणात राहिलेल्या समाजासाठी शांततेत सण साजरा करण्याची संधी ही सामान्य नागरिकांच्या दैनंदिन जीवनातील बदलाचे प्रतीक ठरते.महाराष्ट्रातून काश्मीरमध्ये गेलेल्या गणपतीच्या प्रतिकृती या सांस्कृतिक देवाणघेवाणीचे दृश्य प्रतीक आहेत. पुण्याच्या गणेशोत्सवाची परंपरा आणि काश्मीरची स्थानिक धार्मिक परंपरा यांचा हा संगम आहे.
काश्मिरी पंडितांच्या स्मृती आणि पुनरागमनाचा प्रश्न
काश्मीरमधील हिंदू सांस्कृतिक परंपरांचा विचार करताना काश्मिरी पंडितांच्या विस्थापनाचा इतिहास विसरता येणार नाही. हजारो कुटुंबांनी आपल्या घरांपासून दूर जाऊन जीवन पुन्हा उभे केले. त्यामुळे काश्मीरमध्ये मंदिर, पूजा किंवा सार्वजनिक धार्मिक उत्सव यासारख्या प्रत्येक घटनेकडे अनेक विस्थापित कुटुंबे भावनिक दृष्टिकोनातून पाहतात.मात्र सांस्कृतिक पुनरुज्जीवनाचा अर्थ केवळ उत्सवांपुरता मर्यादित नसतो. सुरक्षित वातावरण, स्थानिक समाजाचा सहभाग, परंपरांचे संवर्धन आणि विस्थापितांच्या पुनर्वसनाच्या प्रश्नांवर दीर्घकालीन प्रयत्न आवश्यक असतात. त्यामुळे गणेशोत्सवासारख्या घटनांकडे व्यापक सामाजिक प्रक्रियेतील एका टप्प्याप्रमाणे पाहणे अधिक योग्य ठरेल.
गणरायाचा जयघोष आणि नव्या काश्मीरची प्रतिमा
काश्मीरचा इतिहास अनेक थरांनी बनलेला आहे. प्राचीन हिंदू आणि बौद्ध परंपरा, इस्लामी सांस्कृतिक वारसा, सूफी परंपरा, काश्मिरी पंडितांचे योगदान आणि आधुनिक राजकीय संघर्ष या सर्वांचा त्यात समावेश आहे. त्यामुळे काश्मीरचे वर्तमान समजून घेताना त्याच्या बहुपदरी इतिहासाकडे पाहणे आवश्यक आहे.लाल चौकात गणरायाची आरती होणे या इतिहासातील एका सांस्कृतिक धाग्याला पुन्हा सार्वजनिक अवकाश मिळाल्याचे चित्र उभे करते. पुण्याहून काश्मीरपर्यंत पोहोचलेला गणपती हा त्यामुळे एका उत्सवाचा भाग असण्याबरोबरच सांस्कृतिक देवाणघेवाणीचे प्रतीक ठरतो. काश्मीरमध्ये शांतता, विकास आणि सामाजिक सलोखा मजबूत करण्याच्या प्रक्रियेत अशा सांस्कृतिक उपक्रमांची भूमिका किती व्यापक ठरेल, हे काळच ठरवेल. मात्र संघर्षाच्या दीर्घ सावटानंतर सार्वजनिक जीवनात पुन्हा उत्सवाचे रंग दिसणे ही निश्चितच लक्षवेधी घडामोड आहे. लाल चौकात घुमणारी गणरायाची आरती त्यामुळे केवळ भक्तीचा स्वर नसून काश्मीरच्या बदलत्या सामाजिक वास्तवाची एक झलक म्हणूनही पाहिली जात आहे.
