प्रस्तावना
भारताचा वनवासी समाज हा सनातन संस्कृतीचा आणि हिंदू समाजाचा कधीही उपेक्षित घटक नव्हता, तर तो या धर्मधारेचा मूळ प्राण आणि आधारस्तंभ राहिला आहे. प्रभू श्रीरामांना मातेसमान प्रेम देणारी माता शबरी असो, धर्मरक्षणासाठी कटिबद्ध असणारे राणा पुंजा असोत, किंवा परकीय आक्रमकांविरुद्ध उभे ठाकलेले भगवान बिरसा मुंडा असोत—वनवासी बांधवांनी नेहमीच हिंदू संस्कृतीच्या रक्षणासाठी आपले सर्वस्व अर्पण केले आहे. याच गौरवशाली परंपरेची प्रचिती देत हिंगोली जिल्ह्यातील कळमनुरी तालुक्यातील सिरळी येथील अनुदानित आदिवासी आश्रमशाळेतील १०० वनवासी विद्यार्थ्यांनी अवघ्या १५ मिनिटांत संपूर्ण श्रीमद्भगवद्गीता संस्कृत भाषेत लिहून एक ऐतिहासिक विक्रम प्रस्थापित केला आहे. या विक्रमाची नोंद ‘इंडिया बुक ऑफ रेकॉर्ड्स’मध्ये झाली असून, हा उपक्रम आधुनिक भारताला एकात्मता आणि हिंदू जीवनमूल्यांची नवी दिशा दाखवणारा ठरला आहे.
फुटीरतावादी अपप्रचाराला चोख उत्तर
गेल्या काही दशकांत स्वार्थी घटकांकडून आणि भारतविरोधी विचारसरणीकडून वनवासी समाजाला त्यांच्या मूळ हिंदू देव-देवतांपासून आणि परंपरेपासून तोडण्याचे पद्धतशीर षड्यंत्र रचले जात आहे. ‘वनवासी हे हिंदू नाहीत’ असा खोटा आणि भ्रामक नॅरेटिव्ह जाणीवपूर्वक पसरवला जात असताना, सिरळी आश्रमशाळेतील किशोरवयीन मुलांनी हाती लेखणी धरून रचलेला हा इतिहास त्या अपप्रचाराला दिलेले लेखी उत्तर आहे. वयाच्या अवघ्या १३ ते १६ व्या वर्षी, जेव्हा जगात चंगळवाद आणि स्क्रीनचे व्यसन फोफावत आहे, तेव्हा या वनवासी विद्यार्थ्यांनी गीतेच्या ७०० श्लोकांची अक्षरे गिरवून हे सिद्ध केले की, कुरुक्षेत्रावर भगवान श्रीकृष्णाने दिलेला कर्मयोग आणि ज्ञानाचा वारसा हा त्यांच्याही रक्तात तितकाच जिवंत आहे. हे केवळ एका विक्रमापुरते मर्यादित नसून, हिंदू समाजाच्या एकात्मतेची साक्ष आहे.
शिस्त आणि एकाग्रता
या उपक्रमातील सर्वात थक्क करणारी बाब म्हणजे या विद्यार्थ्यांमध्ये दिसलेली विलक्षण सांघिक शिस्त आणि एकाग्रता. संपूर्ण श्रीमद्भगवद्गीतेतील १८ अध्याय आणि सुमारे ७०० श्लोक १०० विद्यार्थ्यांमध्ये अत्यंत शास्त्रशुद्ध पद्धतीने विभागण्यात आले होते. प्रत्येकाच्या वाट्याला सरासरी सात ते आठ श्लोक आले. अवघ्या १५ मिनिटांच्या मर्यादित वेळेत प्रत्येक अक्षराचा काना, मात्रा, विसर्ग आणि जोडाक्षर यांचा अचूक समतोल साधत, कुठलीही चूक न करता देवनागरी लिपीत संस्कृत हस्तप्रत तयार करण्यात आली. या सामूहिक लेखनासाठी विद्यार्थ्यांनी आश्रमशाळेत अनेक आठवड्यांचा भरपूर सराव केला होता.
मातृशक्तीचे प्रकटीकरण
या ऐतिहासिक कामगिरीत सर्वात उल्लेखनीय बाब म्हणजे एकूण १०० विद्यार्थ्यांपैकी तब्बल ६६ या विद्यार्थिनी (छात्रा) होत्या, तर ३४ विद्यार्थी होते. भारताच्या संस्कृतीत स्त्री ही संस्कारांची जननी मानली जाते. दुर्गम भागातील या ६६ वनवासी कन्यांनी आपल्या पवित्र हातांनी गीतेचे श्लोक लिहून राष्ट्राच्या उज्ज्वल भविष्याची आणि सक्षम मातृशक्तीची ग्वाही दिली आहे.
तसेच, तथाकथित आधुनिकतावाद्यांनी संस्कृत भाषेला नेहमी एका विशिष्ट वर्गापुरते मर्यादित ठरवण्याचा प्रयत्न केला; मात्र सिरळीतील वनवासी मुलांनी अस्खलित देवनागरीत संस्कृतचे श्लोक लिहून हे दाखवून दिले की, संस्कृत ही काही कोणाची मक्तेदारी नसून ती संपूर्ण हिंदू समाजाची ज्ञानभाषा आणि राष्ट्रीय ऐक्याचा बंध आहे.
संस्कारक्षम शिक्षणाचा वस्तुपाठ
मुख्याध्यापक, जेष्ठ शिक्षक आणि आश्रम अधीक्षक यांच्या समन्वयाने विद्यार्थ्यांची निवड, त्यांच्यातील क्षमतेची ओळख आणि लेखन कौशल्याचा विकास घडवून आणण्यात आला. शिक्षकांनी संस्कृत व्याकरणातील क्लिष्ट जोडाक्षरांचे शुद्धलेखन सोपे करून शिकवले, ज्यामुळे आदिवासी बोलीभाषेची पार्श्वभूमी असणाऱ्या विद्यार्थ्यांनाही देवनागरी लिपीतील संस्कृत श्लोक बिनचूक लिहिणे सहज शक्य झाले.
या आश्रमशाळेत केवळ पुस्तकी शिक्षण दिले जात नसून तिथे भारतीय संस्कृती, संगीत आणि मूल्यांचे बाळकडू पाजले जाते. संस्थेचे अध्यक्ष भगवानराव देशमुख, उपाध्यक्षा शामला देशमुख, मुख्याध्यापक आणि शिक्षक यांच्या अविरत परिश्रमांतून विद्यार्थ्यांमध्ये ही सांस्कृतिक मूल्ये रुजली आहेत. शाळेत चालणारा शास्त्रीय संगीताचा सराव आणि आध्यात्मिक वातावरणाने विद्यार्थ्यांची एकाग्रता वाढवण्यास मोलाची मदत केली.
या यशाची दखल घेत हिंगोलीचे तत्कालीन जिल्हाधिकारी राहुल गुप्ता यांनी जिल्हा नियोजन समितीच्या सभागृहात विद्यार्थ्यांचा आणि संस्थाचालकांचा जाहीर गौरव केला. त्याचप्रमाणे मा. देवेंद्र फडणवीस यांनी विद्यार्थ्यांचे कौतुक करताना म्हटले की, हा केवळ एक विक्रम नाही, तर आपल्या चिरंतन संस्कृतीशी नातं जपणाऱ्या आणि ते अभिमानाने पुढे नेणाऱ्या नव्या पिढीचा सुंदर परिचय आहे.
निष्कर्ष
सिरळीच्या वनवासी पाड्यांमधून आलेली ही मुले आज साऱ्या देशासाठी प्रेरणेचा दीपस्तंभ बनली आहेत. “हिन्दवः सोदराः सर्वे, न हिन्दु पतितो भवेत्” (सर्व हिंदू बांधव एक आहेत, कोणीही उपेक्षित किंवा दुर्लक्षित नाही) या मूळ भारतीय विचाराचे प्रत्यक्ष दर्शन या विक्रमात घडते. वनवासी हा हिंदू समाजाचा अविभाज्य घटक असून त्याच्या आंतरिक ऊर्जेतूनच उद्याचा समर्थ आणि वैभवसंपन्न भारत उभा राहणार आहे, हाच अंतिम संदेश या १५ मिनिटांच्या गीतालिखाणाने संपूर्ण विश्वाला दिला आहे. ही हस्तप्रत म्हणजे केवळ कागदावर उमटलेली शाई नसून, राष्ट्रभक्ती आणि सांस्कृतिक अस्मितेने रक्ताळलेल्या अंतःकरणातून निघालेली अमर हिंदू प्रेरणा आहे!
https://www.facebook.com/share/p/1Bj1YaUdih @आदिवासी आश्रम शाळा सिरळी
