सोशल मीडियावर स्क्रोल करताना पाकिस्तानी मालिकांमधील एखादा भावनिक प्रसंग, सुंदर संवाद किंवा गाणे अचानक आपल्या फीडवर येते. उत्सुकतेपोटी पाहिलेला तो छोटासा व्हिडिओ पुढे पूर्ण मालिकेपर्यंत घेऊन जातो. युट्यूबवर अनेक मालिका विनामूल्य उपलब्ध असल्याने भारतीय प्रेक्षकांसाठी त्या सहज उपलब्ध झाल्या आहेत. विशेषतः महिला आणि तरुणींमध्ये पाकिस्तानी मालिकांविषयी वाढलेले आकर्षण हा आता चर्चेचा विषय आहे. मात्र, हा कल केवळ मनोरंजनापुरता मर्यादित आहे का, की त्यामागे सांस्कृतिक प्रभाव आणि सॉफ्ट पॉवरचाही काही भाग आहे, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.
भारतीय प्रेक्षकांना ‘जिंदगी गुलजार है’, ‘कुछ अनकही’, ‘बख्तावर’ यांसारख्या मालिकांनी आकर्षित केले. २०१४ मध्ये ‘जिंदगी’ वाहिनीच्या माध्यमातून पाकिस्तानी मालिका भारतीय प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचल्या आणि नंतर युट्यूब तसेच सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म्सने त्यांचा विस्तार आणखी वाढवला. भारत-पाकिस्तान संबंधांमध्ये राजकीय तणाव असतानाही मनोरंजनाच्या माध्यमातून दोन्ही देशांतील प्रेक्षकांमध्ये एक वेगळे सांस्कृतिक कनेक्शन तयार होताना दिसते.
या मालिकांच्या लोकप्रियतेमागे सर्वात महत्त्वाचे कारण म्हणजे कथानकाची संक्षिप्त रचना. भारतीय दैनंदिन मालिकांमध्ये कथा अनेकदा शेकडो किंवा हजारो भागांपर्यंत लांबते. सासू-सुनेचे वाद, गैरसमज, विवाहबाह्य संबंध, अतिनाट्यमय प्रसंग आणि अनावश्यक वळणे यामुळे मूळ कथानक बाजूला पडते. याउलट पाकिस्तानी मालिका तुलनेने मर्यादित भागांमध्ये कथा पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करतात. पूर्वनियोजित शेवट, कॉम्पॅक्ट पटकथा आणि कथेला असलेली गती यामुळे प्रेक्षक शेवटपर्यंत जोडलेले राहतात.
दुसरे आकर्षण म्हणजे भावनिक नात्यांची संयत मांडणी. प्रेम आणि नातेसंबंध व्यक्त करण्यासाठी उघड शारीरिक जवळिकीपेक्षा संवाद, नजरेतील भावना, आदर आणि नात्यांतील गुंतागुंत यांचा वापर केला जातो. त्यामुळे कौटुंबिक प्रेक्षकांनाही हा आशय स्वीकारणे सोपे जाते. भारतीय आणि जागतिक ओटीटीवरील काही कंटेंटमध्ये वाढलेल्या अश्लीलता किंवा हिंसाचाराच्या तुलनेत ही शैली अनेक प्रेक्षकांना वेगळी वाटते.
या मालिकांमधील स्त्री पात्रे देखील महत्त्वाची आहेत. उच्चशिक्षित, महाविद्यालयीन, स्वावलंबी होण्याची इच्छा असलेल्या आणि सामाजिक अडचणींशी संघर्ष करणाऱ्या नायिका दाखवल्या जातात. त्यामुळे तरुणींना त्यांच्याशी भावनिक नाते जोडता येते. मात्र, याच मालिकांमध्ये दुसरा विवाह, स्त्रीचा त्याग, सहनशीलता आणि कौटुंबिक तडजोड यांसारख्या पारंपरिक चौकटीही दिसतात. आधुनिक आणि स्वावलंबी स्त्रीचे चित्रण करतानाच तिला पुरुषप्रधान सामाजिक व्यवस्थेशी जुळवून घेताना दाखवले जाणे हा एक महत्त्वाचा विरोधाभास आहे.
भाषा आणि सांस्कृतिक सादरीकरण हेदेखील या मालिकांचे वेगळेपण आहे. उर्दूतील साहित्यिक संवाद, शायरी, गझल, अदब आणि पारंपरिक शिष्टाचार यामुळे त्यांना एक विशिष्ट सौंदर्य प्राप्त होते. हिंदी-उर्दूतील भाषिक साम्यामुळे भारतीय प्रेक्षकांना हा आशय सहज समजतो आणि सांस्कृतिकदृष्ट्याही तो पूर्णपणे परका वाटत नाही.
या लोकप्रियतेला डिजिटल माध्यमांनी मोठी चालना दिली आहे. HUM TV, ARY Digital आणि Geo TV यांसारख्या वाहिन्यांच्या अधिकृत डिजिटल माध्यमांवर अनेक मालिका उपलब्ध असतात. युट्यूबवर संपूर्ण भाग सहज पाहता येत असल्याने पेड सबस्क्रिप्शन हा अडथळा राहत नाही. त्यातील भावनिक प्रसंग इन्स्टाग्राम रील्स, फेसबुक आणि युट्यूब शॉर्ट्सवर मोठ्या प्रमाणात फिरतात. एक व्हिडिओ पाहिल्यानंतर अल्गोरिदम त्याच प्रकारचा आणखी कंटेंट दाखवतो आणि प्रेक्षक नकळत त्या मालिकांच्या जगात अधिक खोल जातो.
मात्र, मालिकांमधील पाकिस्तानचे चित्र आणि प्रत्यक्ष सामाजिक वास्तव यामध्ये फरक असू शकतो. पडद्यावर आलिशान घरे, गाड्या, उच्चशिक्षण, परदेशातील संधी आणि आधुनिक जीवनशैली दिसते. त्याच वेळी पाकिस्तानने आर्थिक अडचणी, महागाई, बेरोजगारी, राजकीय अस्थिरता आणि दहशतवाद यांसारख्या गंभीर समस्यांचा सामना केला आहे. त्यामुळे कोणत्याही देशाच्या मनोरंजन क्षेत्रातील चित्र हे त्या देशाच्या संपूर्ण वास्तवाचे प्रतिनिधित्व मानता येत नाही.
याच संदर्भात ‘सॉफ्ट पॉवर’ आणि ‘ड्रामा डिप्लोमसी’ या संकल्पना चर्चेत येतात. चित्रपट, मालिका, संगीत आणि साहित्य यांच्या माध्यमातून एखाद्या देशाची सकारात्मक प्रतिमा परदेशातील प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचू शकते. पाकिस्तानी मालिकांच्या लोकप्रियतेकडे या सांस्कृतिक प्रभावाच्या दृष्टिकोनातूनही पाहिले जाते. मात्र, प्रत्येक मालिका ही नियोजित प्रचाराचा भाग आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी ठोस पुरावे आवश्यक आहेत.
काही विश्लेषक यापेक्षा पुढे जाऊन भारतीय मनोरंजन क्षेत्रातील वाढती अश्लीलता, हिंसा आणि गुन्हेगारीचे चित्रण यामागे सीमेपलीकडील आर्थिक किंवा राजकीय हितसंबंधांचा प्रभाव असण्याची शक्यता व्यक्त करतात. हा दावा संवेदनशील आणि विवादित आहे. अशा संबंधांचे थेट पुरावे उपलब्ध नसतील तर त्याला तथ्य म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. मात्र, माध्यमांचा सांस्कृतिक आणि मानसिक प्रभाव हा स्वतंत्रपणे अभ्यास करण्यासारखा विषय नक्कीच आहे.
खरा प्रश्न त्यामुळे ‘पाकिस्तानी मालिका पाहाव्यात की नाही?’ हा नाही. प्रश्न आहे त्या पाहताना आपण किती चिकित्सक राहतो? एखाद्या मालिकेतील चांगली कथा, उत्कृष्ट अभिनय, सुंदर भाषा किंवा भावनिक प्रसंग आवडणे स्वाभाविक आहे. पण त्या काल्पनिक जगावरून संपूर्ण देशाची सामाजिक किंवा राजकीय प्रतिमा तयार करणे योग्य नाही.
भारतीय मनोरंजन उद्योगानेही या लोकप्रियतेकडे आत्मपरीक्षण म्हणून पाहण्याची गरज आहे. प्रेक्षकांना केवळ भपकेबाजपणा आणि अंतहीन कथानक नको आहे; त्यांना चांगली कथा, भावनिक खोली, प्रभावी पात्रे आणि संयत सादरीकरणही हवे आहे. पाकिस्तानी मालिकांचे आकर्षण याच बदलत्या प्रेक्षक पसंतीचे एक उदाहरण मानता येईल.
शेवटी, मनोरंजनाचा आनंद आणि वास्तवाचे भान या दोन्ही गोष्टी एकत्र ठेवणे आवश्यक आहे. पडद्यावरील कथा ही कथा असते आणि देशाचे वास्तव त्यापेक्षा व्यापक असते. माध्यम साक्षर प्रेक्षक एखाद्या मालिकेतील कलात्मकता स्वीकारतो, पण त्याचवेळी त्यामागील सामाजिक संदर्भ, डिजिटल अल्गोरिदम, सांस्कृतिक प्रभाव आणि भू-राजकीय वास्तव यांचाही विचार करतो. आजच्या डिजिटल युगात ही चिकित्सक दृष्टीच सर्वात महत्त्वाची आहे.
