महाराष्ट्रातील अन्न सुरक्षा स्थिती : FSSAI, WHO आणि कॅन्सर 

भारतात अन्नाची भेसळी  पासून सुरक्षा करण्यासाठी पूर्वी प्रिव्हेंशन ऑफ फूड अडलट्रेशन अ‍ॅक्ट (PFA), १९५४ अस्तित्वात होता. परंतु, कालांतराने  संसदेने सर्व जुने कायदे एकत्रित करून ‘अन्न सुरक्षा आणि मानके कायदा, २००६’ (Food Safety and Standards Act, 2006 – FSSA) जारी  केला आहे. या कायद्यांतर्गत FSSAI ची स्थापना करण्यात आली. राज्य पातळीवर याची अंमलबजावणी अन्न व औषध प्रशासन (FDA) द्वारे केली जाते.

जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) फूड सेफ्टी आणि पब्लिक हेल्थ विभागाच्या मते, “सुरक्षित अन्नाचा अभाव हा केवळ आरोग्याचा किंवा पोटाच्या विकारांचा तात्पुरता प्रश्न नाही; तो थेट मानवी जनुकांच्या (Genes) विघटनाशी, कर्करोगाच्या (Cancer) वाढत्या प्रादुर्भावाशी जोडलेला अतिशय गंभीर राष्ट्रीय सुरक्षेचा मुद्दा आहे.” आज आपण सकाळी पिण्याच्या दुधापासून ते रात्रीच्या जेवणातील मसाल्यांपर्यंत, आणि उन्हाळ्यात अत्यंत आवडीने खाल्ल्या जाणाऱ्या आंब्यांपासून ते हॉटेल्समध्ये मिळणाऱ्या पनीरच्या भाज्यांपर्यंत प्रत्येक गोष्टीत अनियंत्रित रसायने आणि कृत्रिम घटकांचा मारा अनुभवत आहोत. 

मनुष्य शरीराची किंमत शून्य का?

भेसळयुक्त पदार्थ ग्राहकांना किंवा नागरिकांना देणं हा निव्वळ कायदेशीर प्रश्न नसून तो एक सामाजिक आणि नैतिक प्रश्न आहे. भारताची लोकसंख्या लक्षात घेता, अन्न सुरक्षा अधिकाऱ्यांची (Food Safety Officers – FSO) संख्या अत्यंत अपुरी आहे. प्रत्येक हॉटेल आणि कारखान्याची दरमहा तपासणी करणे सध्याच्या मनुष्यबळानुसार अशक्य आहे. अन्न भेसळीचे खटले न्यायालयात वर्षानुवर्षे रेंगाळतात. कडक आणि तत्काळ शिक्षेचा अभाव असल्यामुळे गुन्हेगारांना कायद्याचा धाक उरलेला नाही. म्हणून अनैतिकतेची सुरवात अन्नसाखळीतील महत्त्वाच्या घटकांपासून होते. उदाहरणार्थ शुद्ध दूध तयार करण्याचा खर्च प्रति लीटर ५० ते ६० रुपये येतो, तर सिंथेटिक दूध (डिटर्जंट, तेल आणि पाणी मिळून) अवघ्या १५ ते २० रुपयांत तयार होते. 

अन्नातून होणारे कर्करोगाचे प्रमाण 

जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) अहवालानुसार, जगभरात दर १० पैकी १ व्यक्ती दूषित किंवा भेसळयुक्त अन्नामुळे आजारी पडते. भारतात कीटकनाशकांच्या अतिवापरामुळे गेल्या १५ वर्षांत रक्ताचा कर्करोग (Leukemia) आणि लिम्फोमाच्या प्रमाणात २५% वाढ झाली आहे. ‘राष्ट्रीय कर्करोग नोंदणी कार्यक्रम’ (NCRP) नुसार, महाराष्ट्रात दरवर्षी सुमारे १.२ ते १.३५ लाख नवीन कर्करोग रुग्णांची नोंद होते, ज्यातील १५ ते २०% केसेस चुकीचा आहार, साखरेचा अतिवापर आणि रासायनिक प्रक्रियेशी संबंधित आहेत.

WHO चे अन्न धोके वर्गीकरण आणि कर्करोगाची प्रक्रिया

WHO ने अन्नातील घातक घटकांचे तीन भागांत वर्गीकरण केले आहे: १. जैविक धोके: Salmonella, E. coli यांसारखे जीवाणू आणि विषाणू. २. रासायनिक धोके: जड धातू (शिसे, पारा), प्रतिबंधित रंग आणि कीटकनाशके. ३. नैसर्गिक विषारी घटक: दमट हवामानामुळे धान्यावर वाढणारे बुरशीजन्य विष (उदा. अ‍ॅफ्लाटॉक्सिन).

‘इंटरनॅशनल एजन्सी फॉर रिसर्च ऑन कॅन्सर’ (IARC) ने प्रक्रिया केलेले मांस आणि अ‍ॅफ्लाटॉक्सिन यांना ‘गट १’ (थेट कर्करोगजनक) तर लाल मांसाला ‘गट २अ’ (संभाव्य कर्करोगजनक) मध्ये ठेवले आहे. हे पदार्थ शरीरात गेल्यानंतर केंद्रकीय डीएनएचे नुकसान करतात. जेव्हा पेशींची दुरुस्ती यंत्रणा हे नुकसान दुरुस्त करण्यात अपयशी ठरते, तेव्हा कायमस्वरूपी उत्परिवर्तन (Mutation) होते. हे उत्परिवर्तन पेशींची वाढ वाढवणाऱ्या ‘ऑन्कोजीन्स’ला सक्रिय करते किंवा अनियंत्रित विभाजनावरील ब्रेक असलेल्या ‘ट्यूमर-सप्रेसर जीन्स’ला (उदा. TP53) निष्क्रिय करते, ज्यामुळे कर्करोगाची गाठ निर्माण होते.

कर्करोगाचे प्रकार 

• मेटॅनिल येलो: हळद व लाडूंना पिवळा रंग देण्यासाठी वापरला जाणारा हा टेक्सटाईल डाय गॅस्ट्रिक अल्सर, पोटाचा आणि मोठ्या आतड्याचा कर्करोग (Colon Cancer) निर्माण करतो.
• र्‍होडामाइन बी: कॉटन कँडी, चायनीज खाद्यपदार्थांमधील हा लाल रंग जनुकांसाठी विषारी (Genotoxic) असून अस्थिमज्जेवर (Bone Marrow) हल्ला करून रक्ताचा कर्करोग निर्माण करतो.
• फॉर्मेलिन: दूध व मासे टिकवण्यासाठी वापरले जाणारे हे रसायन तोंड, घसा आणि अन्ननलिकेचा कर्करोग निर्माण करते.
• इतर आजार: कीटकनाशकांमुळे मुलांमध्ये ADHD व वृद्धांमध्ये पार्किन्सन्स-अल्झायमरचा धोका वाढतो. दुधातील युरिया व डिटर्जंटमुळे किडनी निकामी होते, तर खाद्यतेलातील पाम ऑइल व ट्रान्स फॅट्समुळे ‘लिव्हर सिरोसिस’ होतो. मोहरीच्या तेलात ‘अर्जिमोन तेल’ मिसळल्यास एपिडेमिक ड्रॉप्सी हा जीवघेणा आजार होऊन अंधत्व किंवा हार्ट फेल्युअर होऊ शकते.

स्वतःचे रक्षण कसे करावे?(Consumer Empowerment)

जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) स्पष्ट केले आहे की, जोपर्यंत ग्राहक स्वतः जागरूक होऊन अन्न सुरक्षेच्या साखळीत सक्रिय सहभाग घेत नाही, तोपर्यंत केवळ सरकारी कायदे भेसळ थांबवू शकत नाहीत. 

लेबल वाचण्याची सवय (Read the Ingredients)

कोणतेही पॅकेज्ड फूड (बिस्किट, नमकीन, सॉस, तेल) खरेदी करताना पाकिटाच्या मागच्या बाजूला असलेले Ingredients (घटक) तपासण महत्त्वाच आहे. घटकांच्या यादीत जे नाव सर्वात आधी असते, त्याचे प्रमाण त्या पदार्थात सर्वाधिक असते. जर यादीत पहिले नाव ‘Sugar’, ‘Refined Wheat Flour (मैदा)’ किंवा ‘Palm Oil’ असेल, तर ते उत्पादन आरोग्यासाठी हानिकारक आहे. पाकिटावर FSSAI चा १४ अंकी परवाना क्रमांक (१४-digit License Number) छापलेला आहे की नाही, याची खात्री करा.

घरच्या घरी भेसळ ओळखण्याच्या ५ सोप्या चाचण्या (DART Techniques)

केंद्रीय अन्न प्राधिकरणाने (FSSAI) सामान्य माणसासाठी DART (Detect Adulteration with Rapid Test) पुस्तिका जारी केली आहे. त्यातील काही अत्यंत सोप्या चाचण्या खालीलप्रमाणे आहेत:

कायदेशीर अधिकार: तक्रार कुठे आणि कशी करावी?

जर तुम्हाला कोणत्याही अन्नपदार्थात भेसळ आढळली, तर अधिकृत मार्गांनी तक्रार नोंदवा. कायद्यानुसार तक्रार करणाऱ्या व्यक्तीचे नाव पूर्णपणे गुप्त ठेवले जाते.

1. राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा टोल-फ्री क्रमांक (FSSAI): 1800-11-2100 या क्रमांकावर देशात कुठूनही २४ तास तक्रार नोंदवू शकता.
2. ऑनलाइन तक्रार प्रणाली (FoSCoS): FSSAI च्या अधिकृत संकेतस्थळावर FoSCoS Portal जाऊन ‘Consumer Grievance’ या पर्यायावर क्लिक करा. तिथे तुम्ही भेसळयुक्त अन्नपदार्थाचे फोटो, दुकानदाराचे नाव आणि लोकेशन अपलोड करून थेट तक्रार करू शकता.
3. स्थानिक FDA कार्यालय: तुमच्या जिल्ह्यातील जिल्हाधिकारी कार्यालयाच्या आवारात किंवा स्वतंत्र इमारतीत असलेल्या अन्न व औषध प्रशासन (FDA) कार्यालयात जाऊन ‘अन्न सुरक्षा अधिकारी’ (Food Safety Officer) यांच्याकडे लेखी तक्रार नोंदवा आणि नमुन्यांची चाचणी करण्याची मागणी करा.

महाराष्ट्र शासनाने आणि अन्न व औषध प्रशासनाने (FDA) २०२६ मध्ये सुरू केलेली कठोर मोहीम कौतुकास्पद आहे, परंतु या मोहिमेला यश तेव्हाच येईल, जेव्हा यात ‘लोकसहभाग’ वाढेल. प्रत्येक ग्राहक जेव्हा सजग होईल, प्रत्येक गैरप्रकाराविरुद्ध स्थानिक अन्न अधिकाऱ्यांकडे तक्रार नोंदवेल आणि नफेखोर व्यापाऱ्यांवर सामाजिक बहिष्कार टाकला जाईल, तेव्हाच या देशात आणि राज्यात खऱ्या अर्थाने ‘सुरक्षित अन्न चळवळ’ उभी राहील. शेवटी, “आरोग्य हीच खरी संपत्ती आहे” आणि या संपत्तीचे रक्षण करणे हे सरकार इतकेच आपलेही आद्य कर्तव्य आहे.

अन्नातील भेसळ ही केवळ कायद्याची पळवाट किंवा व्यापाऱ्यांचा गैरप्रकार नाही, तर तो मानवी आरोग्याविरुद्ध चाललेला एक छुपा जैविक हल्ला आहे. जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) दिलेला इशारा स्पष्ट आहे. जर आपण आज आपल्या खाण्यापिण्याच्या सवयी आणि अन्नाची गुणवत्ता सुधारली नाही, तर आगामी काळात हॉस्पिटल्समधील गर्दी आणि कर्करोगाचे रुग्ण सांभाळणे कोणत्याही अर्थव्यवस्थेला परवडणारे नसेल.

—————————————————————————–

महाराष्ट्रातील सद्यस्थिती आणि FDA ची कारवाई

महाराष्ट्रातील प्रमुख शहरांमध्ये पचनसंस्थेच्या कर्करोगाचे प्रमाण ग्रामीण भागापेक्षा ३८% जास्त आहे. महाराष्ट्र अन्न व औषध प्रशासनाने (FDA) केलेल्या विशेष मोहिमेची सांख्यिकी खालीलप्रमाणे आहे:

जिल्हावार गैरप्रकार: * पुणे व पश्चिम महाराष्ट्र: दुधाऐवजी पाम ऑइल व केसीन पावडर वापरून ‘अनलॉग पनीर’ बनवणे आणि कॅल्शियम कार्बाइडद्वारे आंबे पिकवणे.

• जळगाव व उत्तर महाराष्ट्र: वनस्पती तेल, डिटर्जंट व युरिया वापरून सिंथेटिक दूध बनवणे.
• पुणे व नाशिक विभाग: गुळाला पिवळा रंग देण्यासाठी सल्फर डायऑक्साइडचा वापर आणि वाटाणे ताजे दिसण्यासाठी ‘मॅलाकाइट ग्रीन’ रंगाचा वापर.

ग्राहक सक्षमीकरण आणि घरगुती चाचण्या (DART)

FSSAI च्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार ग्राहकांनी पॅकेज्ड फूड घेताना घटकांची यादी आणि १४ अंकी परवाना क्रमांक तपासला पाहिजे. घरच्या घरी भेसळ ओळखण्याच्या काही सोप्या चाचण्या:

• दूध (डिटर्जंट): पाण्यात दूध मिसळून बाटली हलवल्यास जास्त वेळ फेस राहिल्यास डिटर्जंटची भेसळ असते.
• हळद (मेटॅनिल येलो): पाण्यात हळद टाकल्यावर पाणी लगेच गडद पिवळे झाल्यास रासायनिक रंग असतो.
• मिरची पावडर (विटांची भुकटी): पाण्यात टाकल्यावर जड विटांची भुकटी ग्लासच्या तळाशी जमा होते.
• हिरव्या भाज्या (मॅलाकाइट ग्रीन): तेलात बुडवलेला कापसाचा बोळा भाजीवर घासल्यास तो हिरवा होतो.
• सफरचंद (मेणाचा थर): सुरीने सालावर स्क्रॅच केल्यास पांढरी पावडर (मेण) बाहेर येते.