गणपती : महाराष्ट्रातील लोकपरंपरा आणि आशियातील पुरातत्त्वीय नोंदी

“गणपती बाप्पा मोरया!”

महाराष्ट्रात श्रीगणेशाला ‘बाप्पा’ म्हणण्यामध्ये भक्तीबरोबरच एक कौटुंबिक आपलेपणा व्यक्त होतो. घरात गणपतीचे आगमन, पूजा, नैवेद्य, आरती आणि विसर्जन या धार्मिक कृतींबरोबरच कुटुंब, शेजार, गाव आणि शहर यांचा सहभाग जोडला गेला आहे. त्यामुळे महाराष्ट्रातील गणेशोपासनेचा अभ्यास धार्मिक इतिहासाबरोबरच लोकसंस्कृती आणि सामाजिक जीवनाच्या संदर्भातही केला जातो.

मात्र गणेशाच्या प्राचीनतेचा प्रश्न विचारताना ग्रंथातील उल्लेख, देवतेचे प्रतिमाशास्त्र, शिलालेख, मूर्ती आणि प्रत्यक्ष मंदिरपरंपरा हे स्वतंत्र पुरावे म्हणून पाहावे लागतात.

ऋग्वेदातील “गणानां त्वा गणपतिं हवामहे” हा अत्यंत प्राचीन उल्लेख आहे. परंतु त्यातील ‘गणपति’ म्हणजे आजच्या हत्तीमुख श्रीगणेशाचेच स्वरूप होते, असे प्रतिमाशास्त्रीय पुराव्यांवरून थेट सिद्ध होत नाही. ‘विनायक’ या नावाचे उल्लेख पुढील धार्मिक साहित्यामध्ये आढळतात आणि कालांतराने विनायक, गणपति आणि गजमुख देवतेच्या विविध संकल्पना एकमेकांशी जोडल्या गेल्या.

गणेशाच्या स्वतंत्र हत्तीमुख प्रतिमेचा स्पष्ट पुरातत्त्वीय विकास पुढील काळात दिसतो. उपलब्ध कलाइतिहासाच्या अभ्यासानुसार इ.स. चौथे ते सहावे शतक, म्हणजे गुप्त आणि गुप्तोत्तर काळ, गणेशाच्या स्वतंत्र प्रतिमेच्या विकासासाठी महत्त्वाचा आहे. सुरुवातीच्या प्रतिमांमध्ये आज परिचित असलेली सर्व वैशिष्ट्ये एकाच वेळी आढळत नाहीत. मूषक, मोदक, तुटलेला दात, विविध आयुधे आणि अनेक हात यांचा समावेश कालांतराने प्रतिमाशास्त्रात अधिक स्पष्ट झाला.

महाराष्ट्रातील पुरावे

महाराष्ट्रात गणेशोपासनेच्या ऐतिहासिक स्वरूपाचा विचार करताना अष्टविनायक परंपरा विशेष महत्त्वाची ठरते. महाराष्ट्र शासनाच्या Maharashtra: Land and Its People या गॅझेटिअरमध्ये मोरगाव, सिद्धटेक, पाली, महड, थेऊर, लेण्याद्री, ओझर आणि रांजणगाव या आठ गणेशक्षेत्रांची नोंद आहे. त्याच स्रोतामध्ये विदर्भातील अडासा येथील गणेशमंदिर 13व्या शतकातील आणि हेमाडपंती स्थापत्याशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. कालांतराने या मंदिरांना आणि गणेशक्षेत्रांना स्थानिक धार्मिक जीवनात विशेष स्थान मिळाले. पेशव्यांच्या काळात गणेशोपासनेला राजाश्रय मिळाल्याचीही नोंद आहे.

यावरून एक महत्त्वाचा कालभेद स्पष्ट होतो. महाराष्ट्रातील गणेशोपासना आणि आधुनिक सार्वजनिक गणेशोत्सव हे एकच ऐतिहासिक टप्पे नाहीत. घरगुती आणि मंदिराधारित गणेशभक्तीची परंपरा त्यापूर्वीची आहे. सार्वजनिक गणेशोत्सवाला 19व्या शतकाच्या उत्तरार्धात नवे संघटित स्वरूप मिळाले. त्यापूर्वी महाराष्ट्रात गणेशक्षेत्रे, देवळे आणि कौटुंबिक उपासना अस्तित्वात होती.

अलीकडील ऐतिहासिक संशोधनात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळातील आणि समर्थ रामदासांच्या परंपरेशी संबंधित सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या उल्लेखांचाही अभ्यास करण्यात आला आहे. इ.स. 1675–1677 दरम्यान शिवथरघळ येथे गणेशमूर्तीची स्थापना आणि सर्वांसाठी उत्सव आयोजित केल्याचा दावा समर्थ प्रताप आणि तत्कालीन पत्रव्यवहाराच्या आधारे मांडण्यात आला आहे. हा दावा स्वतंत्र ऐतिहासिक संशोधनाचा विषय आहे; त्यामुळे त्याला निर्विवाद “पहिला सार्वजनिक गणेशोत्सव” म्हणून नोंदवण्याऐवजी उपलब्ध स्रोतांमधील एक महत्त्वाचा दावा म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.

गार्डेझचा महाविनायक

भारताबाहेरील पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये अफगाणिस्तानातील गार्डेझ येथील गणेशमूर्ती विशेष उल्लेखनीय आहे. तिच्या पायथ्याशी संस्कृत शिलालेख असून देवतेचा उल्लेख ‘महाविनायक’ असा आहे. शिलालेखात शाही राजा खिंगाल याच्याशी संबंधित नोंद आहे. Siddham या Asian Inscription Database मध्ये या लेखासाठी इ.स. 550 ते 799 अशी व्यापक दिनांक-सीमा दिली आहे; त्याच नोंदीत paleography, art history आणि ऐतिहासिक अनुमान हे दिनांकनाचे आधार असल्याचे स्पष्ट केले आहे.

या पुराव्याचे महत्त्व प्रतिमा आणि लेख या दोन्हींच्या संयोगात आहे. येथे हत्तीमुख प्रतिमा असून तिची संस्कृतमधील ओळख महाविनायक म्हणून नोंदलेली आहे. गार्डेझ आणि हिंदूकुश परिसर हा भारतीय उपखंड, मध्य आशिया आणि बौद्ध सांस्कृतिक क्षेत्रांच्या संपर्कात असलेला प्रदेश होता.

खोतान आणि Silk Road

आजच्या चीनमधील Xinjiang प्रदेशातील Pialma, खोतानच्या परिसरात सहावे–सातवे शतकातील गणेशाचे स्टुको शिल्प आढळले आहे. Metropolitan Museum of Artच्या नोंदीनुसार हे Silk Roadवरील महत्त्वाच्या खोतान केंद्राभोवती आढळलेल्या आरंभीच्या गणेशप्रतिमांच्या समूहातील एक आहे. त्या काळातील खोतानमध्ये बौद्ध धार्मिक संस्कृतीचा मोठा प्रभाव होता.

याच सांस्कृतिक प्रदेशातील Endere येथे सातवे–आठवे शतकातील चार हातांचा गणेश असलेले लाकडी votive panel सापडले. हातांमध्ये परशू, अंकुश, तुटलेला दात आणि मिठाईचे पात्र अशी वैशिष्ट्ये आहेत. हे शिल्प Sir Marc Aurel Stein यांनी 1901 मध्ये Endere येथील chapel मधून उत्खननात मिळवले. British Museumच्या नोंदीत त्याचे दिनांकन इ.स. 7वे–8वे शतक असे आहे.

British Museumच्या अभ्याससामग्रीनुसार Endere आणि Khadalikसारख्या मध्य आशियाई बौद्ध स्थळांमध्ये गणेशाशी संबंधित प्रतिमा आढळतात. Khadalik येथील इ.स. 5वे–6वे शतकातील पुराव्यांमध्येही गणेशाशी संबंधित प्रतिमाशास्त्रीय सामग्री नोंदली आहे.

तिबेटी वज्रयानातील गणपती

गणेशाशी संबंधित साहित्यिक आणि प्रतिमाशास्त्रीय पुरावे तिबेटी वज्रयान बौद्ध परंपरेत स्वतंत्र स्वरूपात आढळतात. Gaṇapati, Vināyaka आणि Vighnarāja अशी नावे तिबेटी धार्मिक साहित्यात आढळतात. काही तांत्रिक साधनांमध्ये गणपती संपत्ती, समृद्धी आणि सिद्धीशी संबंधित देवता म्हणून येतात. Mahārakta Gaṇapati हे त्यातील एक विशिष्ट तांत्रिक रूप आहे.

काही बौद्ध प्रतिमाशास्त्रीय परंपरांमध्ये विनायकाचे विघ्नाशी संबंधित रूपही आढळते. त्यामुळे तिबेटी संदर्भात गणपतीच्या प्रतिमांचे आणि ग्रंथांचे स्वतंत्र धार्मिक संदर्भ लक्षात घेऊन अभ्यास केला जातो.

कंबोडिया, चंपा, जावा आणि पुढे

गणेशाच्या प्रतिमा कंबोडिया, चंपा, जावा आणि बाली या प्रदेशांमध्येही आढळतात. Metropolitan Museumमध्ये कंबोडियातील सातव्या शतकातील Standing Ganesha नोंदलेला आहे. त्याच संग्रहातील आग्नेय आशियाई गणेशप्रतिमांमध्ये थायलंड आणि जावातील विविध कालखंडांतील उदाहरणे आहेत.

आजच्या व्हिएतनाममधील Mỹ Sơn येथील चंपा मंदिरसमूहात गणेशाच्या प्रतिमा आढळतात. जावामध्येही गणेशाची स्वतंत्र शिल्पपरंपरा विकसित झाल्याचे संग्रहालयीन पुरावे दाखवतात. भारतीय प्रतिमाशास्त्रातील वैशिष्ट्ये स्थानिक शिल्पपरंपरेशी जोडलेली या प्रतिमांमध्ये दिसतात.

पुढे बौद्ध तांत्रिक परंपरांमार्फत गणेशाचे रूप जपानमध्ये Kangiten किंवा Shōten म्हणून आढळते. येथे भारतीय गणेशाशी संबंधित प्रतिमा जपानी Esoteric Buddhismच्या धार्मिक चौकटीत वापरल्या गेल्या.

या सर्व नोंदींकडे पाहताना प्रत्येक पुराव्याचा काल, स्थान, पुरातत्त्वीय संदर्भ, प्रतिमाशास्त्र आणि धार्मिक संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्रातील मंदिरपरंपरा, गार्डेझचा महाविनायक शिलालेख, खोतान आणि Endere येथील प्रतिमा, तिबेटी तांत्रिक साहित्य आणि आग्नेय आशिया-जपानमधील गणेशप्रतिमा—या सर्व नोंदी वेगवेगळ्या ऐतिहासिक परिस्थितींच्या आहेत.

महाराष्ट्रातील लोकजीवनात मात्र या सर्व ऐतिहासिक संदर्भांपासून वेगळ्या भावनिक पातळीवर एक संबोधन आजही जिवंत आहे—

गणपती बाप्पा.

-राज भाटिया 

प्रमुख शैक्षणिक आणि पुरातत्त्वीय संदर्भ

1. Maharashtra State Gazetteers, Maharashtra: Land and Its People — अष्टविनायक, अडासा आणि महाराष्ट्रातील गणेशक्षेत्रांची नोंद.

2. Siddham – The Asian Inscription Database, Gardez Inscription of Khingala — Mahāvināyaka शिलालेख आणि दिनांकनाची माहिती.

3. The Metropolitan Museum of Art, Ganesha, Pialma/Khotan — इ.स. 6वे–7वे शतक.

4. British Museum, Endere Votive Panel — इ.स. 7वे–8वे शतक; Sir Marc Aurel Stein उत्खनन.

5. British Museum, Ancient India: Living Traditions — मध्य आशियातील गणेशप्रतिमा आणि बौद्ध स्थळांतील संदर्भ.

6. The Metropolitan Museum of Art, Ganesha collections — कंबोडिया, जावा, थायलंड आणि इतर आशियाई प्रदेशांतील प्रतिमांचे संग्रहालयीन संदर्भ.

7. M. K. Dhavalikar, Gaṇeśa: Myth and Reality — गणेशाच्या प्रतिमाशास्त्र आणि ऐतिहासिक विकासावरील अभ्यास.

8. Paul B. Courtright, Gaṇeśa: Lord of Obstacles, Lord of Beginnings — गणेशाच्या धार्मिक आणि anthropological अभ्यासातील संदर्भ.