दहावीचा निकाल लागला की, प्रत्येक विद्यार्थी आणि पालकांच्या मनात एकाच वेळी आनंद आणि भविष्याची चिंता असे संमिश्र वातावरण निर्माण होते. दहावीची परीक्षा उत्तीर्ण होणे हा विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यातील एक मोठा टप्पा असतो, पण त्याहूनही मोठा आणि आव्हानात्मक टप्पा म्हणजे ११ वीची प्रवेश प्रक्रिया. गेल्या काही वर्षांपासून सुरू असलेली केंद्रीय ऑनलाईन प्रवेश प्रणाली पारदर्शकतेचा दावा करत असली, तरी प्रत्यक्षात ही प्रक्रिया विद्यार्थ्यांसाठी मानसिक त्रास आणि पालकांसाठी आर्थिक तसेच शारीरिक त्रासाचे कारण ठरत आहे. ‘सुलभ आणि गतिमान’ प्रशासनाचा दावा करणारी ही यंत्रणा आज विद्यार्थ्यांच्या ससेहोलपटीचे मुख्य केंद्र बनली आहे.
१. तांत्रिक त्रुटी आणि सर्व्हरचा अडथळा
ऑनलाईन प्रवेश प्रक्रियेतील सर्वात मोठी अडचण म्हणजे संकेतस्थळाचा संथ वेग आणि वारंवार डाऊन होणारा सर्व्हर. ज्या दिवशी प्रवेश फेरीचा निकाल असतो किंवा अर्ज भरण्याची अंतिम मुदत असते, त्याच दिवशी संकेतस्थळ हँग होते. तासन्तास स्क्रीनसमोर बसूनही सर्व्हर एरर किंवा पेज नॉट फाऊंड असे संदेश येतात. अनेकदा शुल्क भरताना पैसे खात्यातून वजा होतात, पण अर्जाची स्थिती अपूर्ण दाखवते. यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये भीतीचे वातावरण निर्माण होते. वेळी लाखो विद्यार्थ्यांचा भार पेलू शकेल असे सक्षम सर्व्हर नाही, ही वस्तुस्थिती आहे.
२. गुंतागुंतीची प्रक्रिया आणि माहितीचा अभाव
११ वीची प्रवेश प्रक्रिया भाग १ आणि भाग २ अशा दोन टप्प्यांत विभागलेली असते. यामध्ये कॉलेजचे सांकेतिक कोड, पसंतीक्रम, आणि आरक्षणाचे विविध प्रवर्ग यामुळे ही प्रक्रिया अत्यंत क्लिष्ट बनते. अनेक शाळांमध्ये या संदर्भात योग्य मार्गदर्शन केले जात नाही. सर्वच पालकांना ऑनलाईन तंत्रज्ञानाची माहिती असते असे नाही. विशेषतः ग्रामीण, दुर्गम भाग किंवा आर्थिकदृष्ट्या मागास कुटुंबातील पालकांना सायबर कॅफेच्या चालकांवर अवलंबून राहावे लागते. सायबर कॅफेमध्ये झालेल्या एका लहानशा चुकीमुळे विद्यार्थ्यांचे वर्ष वाया जाण्याचा किंवा नामांकित कॉलेज मिळण्यापासून वंचित राहण्याचा धोका असतो.
३. कट-ऑफची स्पर्धा आणि गुणवत्ता धारकांचा ताण
आजकाल दहावीला ९०% किंवा त्याहून अधिक गुण मिळवूनही विद्यार्थ्यांना हव्या त्या कॉलेजमध्ये प्रवेश मिळेल याची शाश्वती नसते. नामांकित महाविद्यालयांचे कट-ऑफ पहिल्या फेरीत ९५% ते ९८% च्या आसपास बंद होतात. त्यामुळे ८५% ते ९०% गुण मिळवणारे मध्यमवर्गीय विद्यार्थी स्वतःला अपयशी समजू लागतात. गुणांची ही जीवघेणी स्पर्धा विद्यार्थ्यांच्या कोवळ्या मनावर प्रचंड मानसिक ताण निर्माण करते. पहिल्या यादीत नाव न आल्यास निर्माण होणारी हतबलता त्यांच्या आत्मविश्वासाला तडे देते.
४. प्रवेश फेऱ्यांचा आणि नियमांचा जाच
ऑनलाईन प्रक्रियेतील नियम अत्यंत कडक आणि कधीकधी अन्यायकारक वाटतात. नियमानुसार, जर एखाद्या विद्यार्थ्याला त्याच्या पसंतीक्रमातील पहिले कॉलेज मिळाले, तर तिथे प्रवेश घेणे बंधनकारक असते. जर विद्यार्थ्याने तिथे प्रवेश घेतला नाही, तर त्याला थेट मुख्य फेऱ्यांमधून बाद केले जाते आणि विशेष फेऱ्यांची वाट पाहावी लागते. अनेकदा गुण चांगले असूनही अनवधानाने चुकीचे कॉलेज पहिल्या क्रमांकावर आले, तर विद्यार्थ्याची कोंडी होते. पहिल्या, दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि त्यानंतर होणाऱ्या प्रथम येणाऱ्यास प्रथम प्राधान्य किंवा विशेष फेऱ्यांमुळे ही प्रक्रिया जून ते थेट ऑगस्ट-सप्टेंबरपर्यंत रेंगाळते.
५. शैक्षणिक नुकसान आणि मानसिक स्वास्थ्य
प्रवेश प्रक्रिया महिनान् महिने लांबल्यामुळे सर्वात मोठे नुकसान विद्यार्थ्यांच्या अभ्यासाचे होते. काही विद्यार्थ्यांना जूनमध्ये प्रवेश मिळतो, तर काहींना सप्टेंबर उजाडतो. ज्यांना लवकर प्रवेश मिळतो, त्यांचे कॉलेज सुरू होते, तर रखडलेले विद्यार्थी घरीच बसून राहतात. जेव्हा हे विद्यार्थी उशिराने कॉलेजमध्ये दाखल होतात, तेंव्हा निम्मा अभ्यासक्रम शिकवून झालेला असतो. यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये न्यूनगंड निर्माण होतो आणि ते अभ्यासात मागे पडतात. सततची प्रतीक्षा, प्रवेश मिळेल की नाही याची चिंता आणि भविष्याची अनिश्चितता यामुळे विद्यार्थी नैराश्याच्या गर्तेत ढकलले जातात.
६. कागदपत्रांची पडताळणी आणि दप्तरदिरंगाई
प्रवेशाच्या वेळी लागणारी विविध प्रमाणपत्रे जसे की, जातीचे प्रमाणपत्र, नॉन-क्रिमिलेअर, उत्पन्नाचा दाखला किंवा ईडब्ल्यूएस प्रमाणपत्र मिळवण्यासाठी पालकांना शासकीय कार्यालयांचे उंबरठे झिजवावे लागतात. ऑनलाईन प्रणालीमध्ये कागदपत्रांच्या नावातील किरकोळ स्पेलिंगच्या चुकीमुळे किंवा मंजुरीला उशीर झाल्यामुळे विद्यार्थ्यांचा अर्ज नाकारला जातो. ऐनवेळी शासकीय अधिकाऱ्यांच्या दिरंगाईचा फटका विद्यार्थ्यांना सहन करावा लागतो.
सुधारणांसाठी उपाययोजना
सक्षम ॲप्लिकेशन: प्रवेश प्रक्रियेसाठी अत्यंत सोपे, जलद आणि मोबाईल-फ्रेंडली ॲप विकसित केले जावे.
प्रत्येक शाळेत हेल्प डेस्क: केवळ ऑनलाईन माहिती पुस्तिका न देता, प्रत्येक माध्यमिक शाळेत विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष फॉर्म भरून देण्याची जबाबदारी निश्चित करावी.
फेऱ्यांची संख्या मर्यादित करणे: प्रवेश फेऱ्या जास्तीत जास्त दोन ते तीनच असाव्यात आणि ऑगस्टपूर्वी सर्व कॉलेज पूर्ण क्षमतेने सुरू व्हावेत.
नियमांमध्ये लवचिकता: पहिल्या पसंतीचे कॉलेज मिळूनही प्रवेश न नाकारल्यास संपूर्ण प्रक्रियेतून बाहेर काढण्याचा जाचक नियम रद्द व्हावा.
११ वी प्रवेश हा विद्यार्थ्यांच्या आयुष्याला कलाटणी देणारा टप्पा आहे. तंत्रज्ञानाचा वापर हा मानवी जीवन सुकर करण्यासाठी असायला हवा, त्याचे ओझे विद्यार्थ्यांवर पडता कामा नये. आजची ऑनलाईन यंत्रणा पारदर्शक असली तरी ती संवेदनशील नाही. केवळ नियमांवर बोट न ठेवता विद्यार्थ्यांच्या आणि पालकांच्या मानसिकतेचा विचार करून या प्रक्रियेत आमूलाग्र आणि सकारात्मक बदल करणे ही काळाची गरज आहे. तेंव्हाच खऱ्या अर्थाने ही प्रवेश प्रक्रिया विद्यार्थीभिमुख ठरेल.
– हर्षवर्धन हारपुडे
