भारताची आर्थिक राजधानी मुंबई ही सध्या प्लास्टिक आणि मानवनिर्मित कचऱ्याच्या समस्येने आक्रंदत आहे. अशा परिस्थितीत, मुंबईतील नाले आणि नद्यांमधून समुद्रात वाहून जाणारा कचरा रोखण्यासाठी आमदार अमित साटम यांनी मुंबईच्या महापौर आणि पालिका आयुक्तांना पत्र लिहून ‘ट्रॅश बूम’ तंत्रज्ञान संपूर्ण मुंबईत लागू करण्याची मागणी केली आहे. मुंबईतील वाढत्या प्लास्टिक प्रदूषणाच्या पार्श्वभूमीवर या प्रस्तावाकडे गांभीर्याने पाहण्याची आवश्यकता आहे.
अमित साटम यांनी घेतलेली ही भूमिका केवळ एका नागरी समस्येपुरती मर्यादित नसून, ती एका व्यापक शाश्वत विकासाच्या आणि पर्यावरण रक्षणाच्या विचाराशी जोडलेली आहे. कचरा समुद्रात गेल्यानंतर तो उपसण्यापेक्षा, त्याला सुरुवातीलाच रोखणे ही आपली नैतिक आणि प्रशासकीय जबाबदारी आहे.
मुंबईपुढील कचऱ्याचे संकट
मुंबईत दररोज हजारो टन कचरा निर्माण होतो. पावसाळ्यात तर ही समस्या अधिक रौद्र रूप धारण करते. मुंबईतील मिठी, दहिसर, पोईसर, ओशिवरा या नद्या आणि असंख्य लहान-मोठे नाले पावसाच्या पाण्यासोबत शहरातील प्लास्टिक, थर्माकॉल आणि इतर घनकचरा थेट अरबी समुद्रात वाहून नेतात. या कचऱ्यामुळे अनेक समस्या निर्माण होत आहेत:
- समुद्रकिनाऱ्यांची दुर्दशा: समुद्रात गेलेला हाच कचरा भरती-ओहोटीच्या वेळी पुन्हा उलट दिशेने मुंबईच्या चौपाट्यांवर आणि किनाऱ्यांवर फेकला जातो. यामुळे गिरगाव, जुहू, वर्सोवा यांसारखे किनारे अस्वच्छ होतात आणि शहराचे विद्रुपीकरण होते.
- सागरी परिसंस्थेला धोका: प्लास्टिक आणि रासायनिक कचऱ्यामुळे सागरी जीवांचे अस्तित्व धोक्यात आले आहे. हजारो जलचर दरवर्षी या प्लास्टिकमुळे प्राणाला मुकतात, ज्यामुळे निसर्गाचा समतोल बिघडत आहे.
- माश्यांच्या जागी प्लास्टिक: मुंबईतील कोळी बांधवांचा मासेमारीचा व्यवसाय या प्रदूषणामुळे संकटात सापडला आहे. प्रदूषणामुळे मासेमारीवर प्रतिकूल परिणाम होत असून अनेक मच्छिमारांना जाळ्यात मोठ्या प्रमाणावर प्लास्टिक आणि इतर कचरा अडकत असल्याची तक्रार आहे.
या सर्व समस्यांवर ‘ट्रॅश बूम’ हे एक प्रभावी आणि तातडीने अंमलबजावणी करता येण्याजोगे तंत्रज्ञान आहे.
हे तंत्रज्ञान कसे काम करते?
नदी किंवा नाल्याच्या पाण्याचा प्रवाह जेव्हा या ‘ट्रॅश बूम’ला धडकतो, तेव्हा पाण्यात वाहून आलेला मोठ्या प्रमाणातील तरंगणारा घनकचरा या बूमच्या कडेला एका जागी जमा होतो. बूमचा कोन अशा प्रकारे ठेवला जातो की कचरा वाहत जाऊन आपोआप नदीच्या किंवा नाल्याच्या एका किनाऱ्याला गोळा व्हावा. तिथून हा कचरा यंत्रांच्या साहाय्याने किंवा कर्मचाऱ्यांच्या मदतीने सहजपणे बाहेर काढला जातो.
- तरंगणारे ब्लॉक्स: पाण्याच्या पृष्ठभागावर तरंगणारे प्लास्टिक किंवा धातूचे मजबूत ब्लॉक्स एकमेकांना जोडून एक साखळी तयार केली जाते. ही साखळी पाण्याच्या प्रवाहाच्या दिशेने किंवा तिरपी बसवली जाते.
- खालील जाळी: या तरंगणाऱ्या ब्लॉक्सच्या खाली पाण्याच्या आत काही इंच किंवा काही फूट खोलीपर्यंत जाणारी विशेष जाळी जोडलेली असते.
- पाण्याचा प्रवाह सुरक्षित: ही जाळी फक्त पाण्याच्या पृष्ठभागावर आणि पाण्याच्या अगदी वरच्या थरात तरंगणारा कचरा (जसे की प्लास्टिक बाटल्या, पिशव्या, थर्माकॉल, लाकडे) अडवते. यामुळे पाण्याचा नैसर्गिक प्रवाह थांबत नाही आणि पाणी खालून सहज वाहून जाते.
- सागरी जीवांना मार्ग: या रचनेमुळे मासे किंवा इतर जलचर प्राण्यांना जाळ्यांच्या खालून पोहून जाण्यास कोणताही अडथळा येत नाही.
ट्रॅश बूम तंत्रज्ञानाचे मुख्य फायदे - समुद्राचे प्रदूषण सुरुवातीलाच रोखणे: ८०% पेक्षा जास्त सागरी प्रदूषण हे शहरातील नाल्यांमधून आणि नद्यांमधून जाणाऱ्या कचऱ्यामुळे होते. ट्रॅश बूम हा कचरा समुद्रात पोहोचण्यापूर्वीच अडवतो.
- समुद्रकिनाऱ्यांची स्वच्छता: कचरा समुद्रात गेला नाही, तर भरती-ओहोटीच्या वेळी तो पुन्हा किनाऱ्यावर फेकला जात नाही. यामुळे किनारे स्वच्छ राहतात.
- सागरी जीवांचे रक्षण: समुद्रातील प्लास्टिक पोटात गेल्यामुळे दरवर्षी लाखो मासे, कासव आणि पक्षी मरतात. ट्रॅश बूममुळे प्लास्टिक समुद्रात जाण्यापासून रोखले जाते.
- कमी खर्चिक आणि कमी देखभालीचे: मोठ्या सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्पांच्या (STP) तुलनेत ट्रॅश बूम बसवण्याचा आणि त्याचा सांभाळ करण्याचा खर्च अत्यंत कमी असतो.
- पूरस्थितीवर नियंत्रण: नाल्यांमध्ये कचरा साचत नसल्यामुळे पाण्याचा निचरा वेगाने होतो आणि पूरस्थिती कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
- वर्गीकरण आणि पुनर्वापर: कचरा एकाच ठिकाणी आणि सुरुवातीच्या टप्प्यावर जमा होत असल्याने त्याचे वर्गीकरण करणे आणि पुनर्वापर करणे सुलभ होते.
अमित साटम यांनी केलेली ‘ट्रॅश बूम’ची मागणी ही केवळ राजकीय किंवा प्रशासकीय स्वरूपाची नाही, तर ती “निसर्ग रक्षणातून राष्ट्ररक्षण” या मूलमंत्राला अधोरेखित करणारी आहे. निसर्गाचा आदर करणे, संसाधनांचे रक्षण करणे आणि सार्वजनिक स्वच्छतेबाबत जागरूक असणे हे प्रत्येक नागरिकाचे आणि प्रशासनाचे परम कर्तव्य आहे. मुंबई महानगरपालिकेने या प्रस्तावाकडे केवळ एक नागरी काम म्हणून न पाहता, एका पवित्र राष्ट्रीय कर्तव्याच्या भावनेतून तातडीने मंजुरी देऊन, ‘स्वच्छ, सुंदर आणि सुरक्षित मुंबई स्वप्नवत राहणार नाही’ यासाठी त्याची अंमलबजावणी करणे ही सध्याच्या काळाची गरज आहे.
– मैत्रेयी गोडसे
