दुबई, अर्जेंटिना, इस्रायलच्या अब्जावधींच्या प्रकल्पांसाठी कोकण रेल्वे सज्ज

भारतीय अभियांत्रिकीचा आणि दुर्गम पर्वतीय भागातील रेल्वे बांधकामाचा सुवर्णमानदंड मानली गेलेली ‘कोकण रेल्वे कॉर्पोरेशन लिमिटेड’ (KRCL) आता आंतरराष्ट्रीय स्तरावर एक मोठी झेप घेण्याच्या तयारीत आहे. २०२६ च्या आधुनिक आर्थिक परिप्रेक्ष्यात, कोकण रेल्वेने आपल्या जागतिक महत्त्वाकांक्षांचा विस्तार वेगाने सुरू केला असून, आशिया खंडाच्या सीमा ओलांडून मध्य पूर्व आणि लॅटिन अमेरिकेपर्यंत आपल्या कौशल्याचा विस्तार केला आहे. महामंडळाचे व्यवस्थापकीय संचालक संतोष कुमार झा यांनी जाहीर केल्यानुसार, कोकण रेल्वे आपली देशांतर्गत आर्थिक स्थिती मजबूत करत असतानाच आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेतील मोठ्या संधींचा सक्रियपणे शोध घेत आहे. या धोरणाचा भाग म्हणून, कोकण रेल्वे आता दुबई मेट्रो, अर्जेंटिना आणि इस्रायलमधील प्रमुख पायाभूत सुविधा आणि रेल्वे प्रकल्पांसाठी आंतरराष्ट्रीय पातळीवर यशस्वी बोली (Bidding) लावण्याच्या अंतिम टप्प्यात पोहोचली आहे.

नेपाळमधील काठमांडू-रक्सौल सीमापार रेल्वे प्रकल्पाचा सविस्तर प्रकल्प अहवाल (DPR) यशस्वीरित्या पूर्ण केल्यानंतर, जागतिक बाजारपेठेत कोकण रेल्वेची विश्वासार्हता कमालीची वाढली आहे. कठीण भूप्रदेशातील बोगदे, विशाल पूल, अत्याधुनिक रोलिंग स्टॉक आणि प्रकल्प व्यवस्थापन सल्लामसलत (PMC) या क्षेत्रांतील आपला सिद्ध झालेला ट्रॅक रेकॉर्ड जागतिक कंत्राटांसाठी स्पर्धा करताना कोकण रेल्वेला इतर जागतिक कंपन्यांच्या तुलनेत मजबूत आघाडी मिळवून देत आहे.

आंतरराष्ट्रीय स्तरावर विस्ताराचे तीन मुख्य महामार्ग

कोकण रेल्वेने आपल्या आंतरराष्ट्रीय मोहिमेसाठी अत्यंत धोरणात्मक पद्धतीने तीन वेगवेगळ्या भौगोलिक क्षेत्रांची निवड केली आहे. यामध्ये आशिया, युरोप आणि अमेरिकन बाजारपेठेला टक्कर देण्याची क्षमता असलेल्या प्रकल्पांचा समावेश आहे.

१. दुबई मेट्रो: हाय-टेक शहरी वाहतुकीत भागीदारी

दुबई मेट्रो ही जगातील सर्वात आधुनिक, पूर्णपणे स्वयंचलित (Driverless) आणि सर्वाधिक प्रवासी घनता असलेल्या मेट्रो प्रणाल्यांपैकी एक म्हणून ओळखली जाते. दुबईची ‘रोड अँड ट्रान्सपोर्ट ऑथॉरिटी’ (RTA) मेट्रोच्या सुरक्षित आणि कार्यक्षम संचालनासाठी दर काही वर्षांनी जागतिक स्तरावर परिचालन आणि देखभालीचे (Operations & Maintenance) कंत्राट जाहीर करते.

अंदाजे ९० किलोमीटर लांबीच्या या नेटवर्कमध्ये रेड लाईन, ग्रीन लाईन आणि ‘रूट २०२०’ विस्ताराचा समावेश आहे. यात एकूण ५० हून अधिक स्टेशन्स आणि १२५ हून अधिक ट्रेन्स कार्यरत आहेत. या अब्जावधी दिर्हाम (UAE Currency) मूल्याच्या प्रकल्पासाठी कोकण रेल्वे एका आंतरराष्ट्रीय कन्सोर्टियम (धोरणात्मक भागीदारी) द्वारे निविदा प्रक्रियेत उतरत आहे. हे कंत्राट मिळाल्यास कोकण रेल्वेला केवळ मोठ्या प्रमाणावर परकीय चलन मिळणार नाही, तर जागतिक शहरी वाहतूक (Urban Mass Rapid Transit) क्षेत्रात सर्वोच्च मानली जाणारी प्रतिष्ठा प्राप्त होईल.

२. अर्जेंटिना: दक्षिण अमेरिकेतील रेल्वे पुनरुज्जीवन

लॅटिन अमेरिकेतील अर्जेंटिना हा देश सध्या आपल्या देशांतर्गत रेल्वे नेटवर्कच्या पुनरुज्जीवनासाठी आणि आधुनिकीकरणासाठी मोठ्या प्रमाणावर जागतिक गुंतवणूक आकर्षित करत आहे. एकेकाळी सुमारे ३६,००० किलोमीटर लांबीसह दक्षिण अमेरिकेत सर्वात मोठे असलेले हे नेटवर्क देखभालीअभावी जीर्ण झाले आहे. सध्या अर्जेंटिना सरकार सुमारे ५,००० किलोमीटर मुख्य मालवाहतूक (Freight) आणि प्रवासी कॉरिडॉरच्या आधुनिकीकरणावर काम करत आहे.

कोकण रेल्वे येथे ब्रॉडगेज रेल्वे मार्गांचे पुनर्रचना (Track Revitalization), सिग्नलिंग यंत्रणेचे अपग्रेडेशन आणि डोंगराळ भागातील पुलांच्या बळकटीकरणासाठी बोली लावत आहे. या प्रकल्पात कोकण रेल्वे आपल्या स्वस्त आणि शाश्वत अभियांत्रिकीच्या (Cost-Effective Engineering) जोरावर प्रस्थापित युरोपियन कंपन्यांना थेट टक्कर देण्याच्या तयारीत आहे.

३. इस्रायल: कठीण भूगर्भीय आव्हानांवर मात

इस्रायल आपल्या देशांतर्गत रेल्वे नेटवर्कचा विस्तार अतिशय वेगाने करत आहे. विशेषतः तेल अवीव ते जेरुसलेम आणि देशाच्या उत्तर-दक्षिण भागाला जोडणाऱ्या रेल्वे मार्गांमध्ये अनेक आव्हानात्मक बोगदे आणि पूल प्रस्तावित आहेत. इस्रायल रेल्वेच्या आगामी २०४० च्या मास्टर प्लॅननुसार, देशामध्ये शेकडो किलोमीटरचे नवीन ट्रॅक आणि डझनभर दुहेरी बोगदे (Twin Tube Tunnels) बांधले जाणार आहेत.

या अब्जावधी शेकेल बजेटच्या प्रकल्पासाठी इस्रायलमधील भूप्रदेश अतिशय कठीण आणि सुरक्षा मानकांच्या दृष्टीने कमालीचा संवेदनशील आहे. कोकण रेल्वेचा जम्मू-काश्मीरमधील लष्करी आणि भौगोलिक दृष्ट्या संवेदनशील भागातील कामाचा अनुभव (उदा. अतिरेकी कारवाया प्रवण क्षेत्रातील बांधकाम व्यवस्थापन) इस्रायली प्राधिकरणांसाठी एक महत्त्वाचा विश्वासार्हतेचा घटक ठरत आहे.

आंतरराष्ट्रीय पात्रतेचा पाया: प्रकल्पांचा पूर्वअनुभव

जागतिक बाजारपेठेत कोणत्याही मोठ्या निविदेसाठी (Tender) तांत्रिक पात्रता सिद्ध करावी लागते. कोकण रेल्वेने शेजारील देशांमध्ये केलेल्या कामगिरीच्या बळावर हा टप्पा आधीच पार केला आहे.

• काठमांडू-रक्सौल रेल्वे (नेपाळ): भारत सरकारच्या सहकार्याने नेपाळची राजधानी काठमांडू आणि भारताचे सीमावर्ती शहर रक्सौल यांना जोडणाऱ्या १३६ किलोमीटर लांबीच्या ब्रॉडगेज रेल्वे मार्गाचा सविस्तर प्रकल्प अहवाल (DPR) कोकण रेल्वेने तयार केला. हिमालयाच्या शिवालिक आणि महाभारत पर्वतरांगांमधून जाणाऱ्या या संपूर्ण मार्गावर अनेक मोठे बोगदे आणि उंच पूल प्रस्तावित आहेत. कोकण रेल्वेच्या अभियंत्यांनी उपग्रहाद्वारे सर्वेक्षण, ड्रोन मॅपिंग आणि प्रत्यक्ष भूगर्भीय चाचण्या (Geotechnical Investigation) करून हा डीपीआर वेळेत पूर्ण केला.
• जयनगर-कुर्था रेल्वे ऑपरेशन्स: भारत-नेपाळ दरम्यानच्या ३४.९ किमी लांबीच्या जयनगर-कुर्था मार्गावर कोकण रेल्वेने नेपाळ रेल्वेसाठी ५०० हून अधिक ट्रेन ट्रिप्स यशस्वीरित्या चालवल्या. चेन्नईच्या ‘इंटीग्रल कोच फॅक्टरी’ (ICF) कडून दोन ५-कार डेमू (DEMU) ट्रेन सेट तयार करून घेऊन ते नेपाळ सरकारला सुपूर्द केले. या गाड्यांची तांत्रिक देखरेख आणि नेपाळी रेल्वे कर्मचाऱ्यांचे प्रशिक्षण कोकण रेल्वेने स्वतः सांभाळले. हाच परदेशातील ऑपरेशन्सचा प्रत्यक्ष अनुभव आता दुबई मेट्रोच्या पात्रता निकषांसाठी सर्वात मोठा आधार ठरत आहे.

कोकण रेल्वेचे तांत्रिक आणि संरचनात्मक सामर्थ्य

चिपळूण रोलिंग स्टॉक फॅक्टरी (नवा एक्स्पोर्ट हब)

कोकण रेल्वेने महाराष्ट्रातील चिपळूण (लोटे परशुराम MIDC) येथे ₹४०२.६५ कोटींची भांडवली गुंतवणूक करून उभारलेली ‘रोलिंग स्टॉक कंपोनंट फॅक्टरी’ (RSCF) आता जागतिक निर्यातीचे मुख्य केंद्र बनत आहे. या फॅक्टरीला संपूर्णपणे पर्यावरणपूरक रचनेसाठी ‘IGBC ग्रीन प्लॅटिनम’ रेटिंग मिळाले आहे. युरोप आणि मध्य पूर्वेतील देशांमध्ये कार्बन फूटप्रिंटला अत्यंत महत्त्व दिले जात असल्याने, हे मानांकन जागतिक ग्राहकांना आकर्षित करत आहे. या फॅक्टरीमधील रोबोटिक वेल्डिंग, स्वयंचलित शॉट ब्लास्टिंग आणि ऑगमेंटेड रिअॅलिटी (AR) आधारित प्रशिक्षण सिम्युलेटरच्या मदतीने तयार होणारे सुटे भाग अर्जेंटिना आणि आफ्रिकन देशांना थेट निर्यात करून ‘मेक इन इंडिया’ मोहीम जागतिक स्तरावर नेली जात आहे.

कठीण पर्वतीय क्षेत्रातील बोगदे आणि विशाल पूल

कोकण रेल्वेच्या मूळ ७४१ किमी मार्गावर एकूण ९१ बोगदे आहेत, ज्यांची एकूण लांबी ८४.४ किलोमीटर आहे. रत्नागिरीजवळील ६.५ किमी लांबीचा ‘करबुडे’ बोगदा हा याचे उत्तम उदाहरण आहे. उधमपूर-श्रीनगर-बारामुल्ला रेल्वे लिंक (USBRL) प्रकल्पात कोकण रेल्वेने हिमालयाच्या अत्यंत तरुण आणि अस्थिर पर्वतरांगांमध्ये ‘न्यू ऑस्ट्रियन टनेलिंग Method’ (NATM) वापरून जटिल बोगद्यांचे यशस्वी निर्माण केले आहे.

तसेच, जम्मू-काश्मीरमधील चेनाब नदीवर नदीपात्रापासून ३५९ मीटर (१,१७८ फूट) उंचीवर बांधलेला जगातील सर्वात उंच रेल्वे कमान पूल (Arch Bridge) बांधण्याची मुख्य जबाबदारी कोकण रेल्वेने सांभाळली. पॅरिसच्या आयफेल टॉवरपेक्षाही ३५ मीटरने उंच असलेला हा पूल २६६ किमी/तास वाऱ्याचा वेग आणि तीव्र भूकंपाचे धक्के (झोन-५) सहन करू शकतो. हे तांत्रिक कौशल्य इस्रायल आणि अर्जेंटिनासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

आर्थिक कामगिरी

जागतिक बाजारपेठेत आंतरराष्ट्रीय निविदा भरताना कंपनीची आर्थिक पत (Financial Health) अत्यंत महत्त्वाची ठरते. गेल्या ५ वर्षांत कोकण रेल्वेने आपल्या वित्तीय रचनेत अभूतपूर्व सुधारणा केली आहे.

संतोष कुमार झा यांच्या नेतृत्वाखाली महामंडळाने आपल्या जुन्या कर्जाचा बोजा यशस्वीरित्या कमी केला असून, महामंडळ आता जवळपास कर्जमुक्त होण्याच्या मार्गावर आहे. मजबूत वित्तीय स्थितीमुळे देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय बँकांकडून कोकण रेल्वेला मिळालेल्या ‘AA+’ क्रेडिट रेटिंगमुळे दुबई किंवा इस्रायलसारख्या मोठ्या प्रकल्पांसाठी लागणारी अब्जावधी रुपयांची बँक गॅरंटी मिळवणे महामंडळासाठी सुलभ झाले आहे.

कोकण रेल्वेने ‘आरव्ही इंजिनिअरिंग कन्सल्टंट्स लिमिटेड’ आणि आयआयटी (IIT) मधील काही अत्याधुनिक एआय (AI) स्टार्टअप्सच्या सहकार्याने थर्मल कॅमेरा आणि ड्रोन तंत्रज्ञान विकसित केले आहे, जे बोगद्यांमधील अगदी बारीक तडे (Hairline Cracks) अचूकपणे शोधून काढतात. या डिजिटल ॲसेट्सच्या आणि नवीन आंतरराष्ट्रीय निविदांच्या बळावर, २०२९ पर्यंत आंतरराष्ट्रीय महसुलाचा वाटा एकूण कमाईच्या १५% ते २०% पर्यंत वाढवण्याचे महत्त्वाकांक्षी लक्ष्य कोकण रेल्वेने ठेवले आहे.

भारतीय रेल्वेच्या एका प्रादेशिक विभागातून सुरू झालेला कोकण रेल्वेचा हा प्रवास आज जागतिक महासंघांमध्ये आघाडीवर पोहोचला असून, आंतरराष्ट्रीय पायाभूत सुविधांच्या नकाशावर भारताचे नाव सुवर्ण अक्षरांनी कोरण्यासाठी सज्ज झाला आहे.