प्रस्तावना
हिंदू कालगणना पद्धतीमध्ये आषाढ महिन्यातील शेवटची तिथी म्हणजेच ‘आषाढ अमावास्या’ ही धार्मिक, सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक दृष्टीने अनन्यसाधारण मानली जाते. महाराष्ट्रात या तिथीला ‘दीप अमावास्या’, ‘दिव्यांची अवस’ किंवा ‘दीपान्वित अमावास्या’ म्हणून साजरी करण्याची प्राचीन परंपरा आहे. हा दिवस श्रावण महिन्याच्या आगमनाची पूर्वतयारी आणि स्वागतपर्व मानला जातो. पंचतत्त्वांपैकी ‘अग्नि तत्त्व’ हे मानवी जीवन आणि देवलोक यांना जोडणारा मुख्य सेतू मानले गेले आहे. यज्ञात अर्पण केलेला हविर्भाग संबंधित देवतांपर्यंत पोहोचवण्याचे कार्य अग्निनारायण करतो. दीपपूजन करण्यामागे या अग्नितत्त्वाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणे आणि गडद अमावास्येच्या रात्री घरातील सर्व दिव्यांची पूजा करून अज्ञानाचा, नकारात्मकतेचा आणि तमोगुणाचा नाश करण्याचा संदेश दिला जातो.
दीप अमावस्येची लोककथा
दीप अमावास्येशी अनेक पारंपरिक लोककथा आणि पौराणिक आख्यायिका जोडलेल्या आहेत. या कथांमधून सत्याचा विजय, निष्पापतेचे रक्षण, दीपपूजनाचे सामर्थ्य आणि घरातील लक्ष्मीच्या स्थिर वासाचे महत्त्व अधोरेखित होते. त्यातील एक प्रसिद्ध कथा म्हणजे ‘दिवे पावले!’
एका आटपाट नगरात एक राजा सहकुटुंब राहत होता. राजाच्या घरात राहणाऱ्या सुनेने एके दिवशी घरातील एक गोड पदार्थ स्वतः खाल्ला आणि स्वतःवरील संशय टाळण्यासाठी त्याचा आळ घरातील उंदरांवर घातला. अपमानित उंदरांनी तिचा सूड घेण्यासाठी एका रात्री तिची चोळी पाहुण्यांच्या दालनात नेऊन टाकली. दुसऱ्या दिवशी ती चोळी पाहून सासू आणि दिराने सुनेवर संशय घेऊन तिला घरातून घालवून दिले.
त्या सुनेचा एक नित्यनियम होता की, ती रोज घरातील सर्व दिवे स्वच्छ घासून, तेल-वात लावून ते प्रज्वलित करायची आणि खडीसाखरेने त्यांच्या ज्योती सारायची. दिव्यांच्या अवसेच्या दिवशी ती दिव्यांना गोड पक्वान्नांचा नैवेद्य दाखवायची. घरातून निघून गेल्यानंतर तिचा हा नियम खंडित झाला.
कालांतराने आषाढ अमावास्येच्या रात्री राजा शिकारीवरून परतत असताना एका मोठ्या झाडाखाली मुक्कामासाठी थांबला. तिथे राजाला एक अलौकिक चमत्कार दिसला; गावातील सर्व घरांमधील दिवे त्या झाडावर एकत्र येऊन गप्पा मारत होते. प्रत्येक दिवा आपल्या मालकाच्या घरी कसा नैवेद्य केला आणि पूजा कशी झाली, हे सांगत होता. राजाच्या घरचा दिवा अत्यंत दुःखी होऊन म्हणाला की, दरवर्षी सर्व दिव्यांमध्ये त्याचा थाटमाट सर्वात जास्त असायचा, परंतु यंदा राजाच्या सुनेवर उंदरांनी आळ आणल्यामुळे तिला घरातून घालवून दिले गेले आणि त्याची सेवा बंद झाली.
झाडाखाली बसलेल्या राजाने दिव्यांचे हे संभाषण ऐकले आणि त्याला सुनेच्या निष्पापतेची खात्री पटली. राजाने घरी जाऊन सविस्तर चौकशी केली आणि सुनेला सन्मानाने माघारी आणून तिची क्षमा मागितली व घरातील सर्व अधिकार तिच्या स्वाधीन केले. अशा प्रकारे दिव्याच्या पूजेच्या निष्ठेमुळे सुनेवरील आळ टळला आणि तिला ‘दिवा पावला’ अशी ही कथा सांगते.
अशा विविध कथा फक्त मनोरंजन करीत नाहीत तर अग्नी आणि प्रकाश यांच्या भोवती विकसित झालेली सांस्कृतिक श्रद्धा टिकवून ठेवण्यास मदत करतात.
दीपपूजन
दीप अमावास्येच्या दिवशी घरातील सर्व प्रकारचे दिवे स्वच्छ करून ईशान्य कोपऱ्यात किंवा देवघरासमोर पाटावर ठेवून त्याभोवती रांगोळी काढली जाते आणि त्यावर वस्त्र अंथरून सर्व दिवे मांडले जातात. या दिवसापासून ‘पत्री’चे महत्त्व सुरू होत असल्याने आघाडा, दुर्वा आणि तुळशीची पाने दिव्यांवर वाहिली जातात. दीप अमावास्येला कणकेच्या दिव्यांचा नैवेद्य दाखवण्याची विशेष परंपरा महाराष्ट्रात आहे. या दिवशी सायंकाळी दीपपूजनानंतर घरातील सुवासिनी स्त्रिया लहान मुलांना औक्षण करतात. मुलांचे आयुष्य आरोग्यदायी आणि प्रकाशमय व्हावे, असा यामागील भाव असतो.
गतहारी ते गटारी अमावस्या
शहरी संस्कृतीत आषाढ अमावास्येला प्रचलित भाषेत ‘गटारी अमावास्या’ म्हटले जाते. श्रावण महिन्यात मांसाहार, कांदा, लसूण आणि मद्यपान वर्ज्य मानले जात असल्याने, श्रावण सुरू होण्यापूर्वीच्या या शेवटच्या दिवशी मांसाहार करण्याची प्रथा काही समाजात रुजली आहे.
मात्र, लोकसाहित्याचे अभ्यासक या शब्दाचा मूळ संदर्भ अत्यंत वेगळा असल्याचे स्पष्ट करतात. ‘गटारी’ हा शब्द मुळात ‘गत-हारी’ (गत = गेलेले/मागील, हारी = दुःखाचे हरण करणारा) या संस्कृत शब्दाचा अपभ्रंश आहे. मागील वर्षातील सर्व दुःख, आजारपण आणि नकारात्मकता नष्ट करून नवीन मंगलमयी श्रावणाचे स्वागत करणारा दिवस म्हणजे ‘गत-हारी अमावास्या’. काळाच्या ओघात लोकबोलीत या शब्दाचे रूप बदलून त्याला मांसाहाराशी जोडले गेले, परंतु या दिवसाचा मूळ आत्मा पवित्रता आणि शुद्धीकरणाशी संबंधित आहे.
हरियाली अमावास्या आणि पर्यावरण संवर्धन
उत्तर आणि मध्य भारतात काही ठिकाणी या आषाढ/श्रावण अमावास्येला ‘हरियाली अमावास्या’ म्हणून साजरी केली जाते. आषाढ महिन्याच्या शेवटी पावसाच्या आगमनाने निसर्ग हिरवागार झालेला असतो. निसर्गाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी या दिवशी सार्वजनिक ठिकाणी आणि घराभोवती वृक्षारोपण करण्याची मोठी परंपरा आहे. पिंपळ, वड, कडुनिंब, आवळा आणि तुळशीची रोपे लावणे पुण्यकारक मानले जाते.
वनवासी बांधवांची दीप-अमावस्या
महाराष्ट्रातील आणि लगतच्या प्रदेशातील वनवासी बांधवांमध्ये, विशेषतः भिल्ल जमातीत, आषाढ अमावास्येला दिव्यांची अमावास्या अत्यंत आदरपूर्वक साजरी केली जाते. निसर्गाचे उपासक असलेले वनवासी बांधव या दिवशी मातीचे दिवे तयार करून त्यांची पूजा करतात आणि शेतीची पहिली कामे पूर्ण झाल्याबद्दल निसर्गदेवतेचे आभार मानतात.
निष्कर्ष
आषाढ दीप अमावास्या हा हिंदू संस्कृतीतील असा एक पर्वकाळ आहे जो अध्यात्म, लोककथा, कुटुंबव्यवस्था आणि निसर्ग संवर्धन यांना एका सूत्रात बांधतो. वर्षभर घरातील अंधार दूर करून मानवी जीवनाला प्रकाश देणाऱ्या दिव्यांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणे हा या सणाचा मुख्य आत्मा आहे.
त्यामुळे दीप अमावास्या ही केवळ एक तिथी नसून, ती ‘तमसो मा ज्योतिर्गमय’ या प्राचीन सिद्धांताची प्रत्यक्ष अनुभूती देणारा तेजोमय उत्सव ठरते.
