भारताची राष्ट्रीय ओळख ही केवळ राजकीय किंवा भौगोलिक सीमांवर आधारित नसून, ती हजारो वर्षांच्या आध्यात्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक परंपरेवर भक्कमपणे उभी आहे. जेव्हा जेव्हा परकीय आक्रमणे किंवा अंतर्गत सामाजिक विसंगतींमुळे भारतभूमीवर आत्मविस्मृतीचे सावट आले, तेव्हा संतांनी आपल्या भक्ती आणि प्रबोधनाच्या माध्यमातून या देशाची राष्ट्रीय चेतना सतत जागृत ठेवली. तेराव्या आणि चौदाव्या शतकात मध्ययुगीन भारतातील या सांस्कृतिक पुनरुत्थानाचे आद्य शिल्पकार म्हणून संत शिरोमणी नामदेव महाराजांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदायाचा पाया मजबूत करण्यापासून ते उत्तर भारतातील पंजाबच्या सुवर्णभूमीत भागवत धर्माची पताका फडकवण्यापर्यंत नामदेवांनी केलेले कार्य हे केवळ धार्मिक नव्हते, तर ते या संपूर्ण राष्ट्राला एका भावनिक व सांस्कृतिक सूत्रात बांधणारे राष्ट्रीय कार्य होते.
कौटुंबिक पार्श्वभूमी
संत नामदेव महाराजांचा जन्म कार्तिक शुद्ध एकादशी, शके ११९२ (२ नोव्हेंबर इ.स. १२७०) रोजी रविवारी, रोहिणी नक्षत्रावर मराठवाड्यातील हिंगोली जिल्ह्यातील नरसी-बामणी (सध्याचे नरसी नामदेव) येथे झाला. त्यांचे पूर्ण नाव नामदेव दामाजी रेळेकर. वडील दामाशेट्टी हे व्यवसायाने शिंपी होते. नामदेवांचे कुटुंब हे पंढरपूरचे निष्ठावंत वारकरी आणि पांडुरंगाचे निस्सीम भक्त होते. त्यांच्या कुलात सातव्या पिढीतील पूर्वज यदुशेट यांच्यापासूनच विठ्ठलभक्तीची अखंड परंपरा चालत आली होती. नामदेवांचा विवाह राजाई यांच्याशी झाला. त्यांना गोपाळ, विठ्ठल, नारायण, महादेव ही चार मुले आणि आऊबाई ही कन्या होती.
नामदेवांचे बालपण पंढरपुरात श्रीविठ्ठलाच्या सानिध्यात गेले. लहानपणापासूनच त्यांच्या मनात ईश्वराबद्दल अत्यंत नितांत, निर्व्याज आणि निष्पाप अनुराग होता. वडिलांच्या अनुपस्थितीत बाल-नामदेवाने विठ्ठलाला प्रत्यक्ष नैवेद्य भरवण्याचा केलेला बालसुलभ हट्ट आणि त्यांच्या या असीम भक्तीला मान देऊन प्रत्यक्ष विठ्ठलाने प्रकट होऊन तो प्रसाद ग्रहण केल्याची कथा वारकरी परंपरेत श्रद्धेने सांगितली जाते.
निर्गुणाचा संग
संत नामदेवांचा सुरुवातीचा भक्तीमार्ग हा मुख्यत्वे सगुण ईश्वराच्या मूर्तीपूजेवर आधारित होता. एकदा पंढरपूर येथे संत गोरा कुंभार यांच्या वास्तव्यात सर्व संतांचा मेळा जमला असता, संत गोरा कुंभारांनी सर्व संतांच्या आध्यात्मिक परिपक्वतेची चाचणी घेतली. या चाचणीत नामदेवांना ‘काचे’ ठरवण्यात आले, कारण पांडुरंगाशी थेट सख्य असूनही नामदेवांना ईश्वराच्या सर्वव्यापी, निर्गुण आणि अद्वैत स्वरूपाची अनुभूती झाली नव्हती.
त्यानंतर पांडुरंगाच्याच सूचनेनुसार नामदेव महाराज औंढा नागनाथ येथे संत विसोबा खेचर यांना भेटण्यासाठी गेले. तेथे विसोबांनी महादेवाच्या पिंडीवर पाय ठेवून निवांत झोपल्याचे पाहून नामदेवांनी त्यांना अस्वस्थ होऊन जाब विचारला. त्यावर विसोबांनी शांतपणे सांगितले, “जिथे देव नसेल तिथे माझे पाय उचलून ठेव.” नामदेवांनी विसोबांचे पाय ज्या ज्या दिशेला ठेवले, तिथे तिथे शिवपिंडी निर्माण झाली. या प्रसंगातून नामदेवांना साक्षात्कार झाला की ईश्वर केवळ एका विशिष्ट दगडी मूर्तीत किंवा मंदिरात नसून तो सर्वव्यापी आणि चराचरात भरून राहिलेला आहे. विसोबा खेचर यांच्या अनुग्रहामुळे नामदेवांची भक्ती सगुणाकडून निर्गुणाकडे संक्रमित झाली.
नामदेवांचे वाङ्मयीन योगदान
संत नामदेव महाराज हे मराठी साहित्यातील आद्य युगप्रवर्तक कवी मानले जातात. त्यांनी मराठी भाषेतील पहिले चरित्र आणि आत्मचरित्र लिहिले. त्यांनी संत ज्ञानेश्वरांचे चरित्र, त्यांच्यासोबत केलेले तीर्थाटन आणि ज्ञानेश्वरांच्या संजीवन समाधीचा प्रसंग आपल्या ‘तीर्थावळी’ आणि ‘समाधीचे अभंग’ या रचनांमधून अत्यंत भावुक आणि प्रासादिक भाषेत अजरामर केला. भागवत धर्माचा आणि ईश्वरी ज्ञानाचा संदेश घराघरांत पोहोचवण्यासाठी नामदेवांनी वारकरी कीर्तन पद्धतीचा पाया घातला. समाजमन घडवणे आणि लोकजागृती करणे हा त्यांच्या कीर्तनाचा मुख्य उद्देश होता.
सद्गुरूंच्या अनुग्रहानंतर नामदेवांनी मूर्तीपूजेतील अंधश्रद्धा, कोरडी कर्मकांडे आणि दांभिकतेवर कडाडून टीका केली. ईश्वरप्राप्तीसाठी बाह्य अवडंबराची नव्हे, तर शुद्ध आचरणाची गरज आहे, हे त्यांनी ठसकेबाजपणे मांडले.
पाषाण देवाची करिती जे भक्ती। सर्वस्वा मुकती मूर्खपणे।।
देव भावाचा भुकेला । नाही तुका-रुका दिला ।।
‘अखंड सांस्कृतिक भारत’ निर्माण
संत नामदेवांनी आपल्या आयुष्याचा मोठा काळ संपूर्ण भारतभ्रमाणात घालवला. त्या काळात राजकीय उलथापालथी आणि आक्रमणांमुळे देश सामाजिक व सांस्कृतिक दृष्ट्या विखुरला जात होता. अशा कठीण प्रसंगी नामदेवांनी महाराष्ट्रापासून ते पंजाबपर्यंत सुमारे ५० वर्षे प्रवास करून भागवत धर्माचा प्रचार केला आणि प्रांतीय सीमा ओलांडून ‘अखंड सांस्कृतिक भारताची’ भक्कम पायाभरणी केली.
त्यांनी राजस्थान, मध्य भारत, उत्तर प्रदेश, हरियाणा आणि पंजाब या प्रदेशांत भ्रमंती केली. प्रांतीय आणि भाषायी भेद विसरून संपूर्ण भारत हा एकाच अंतःसूत्राने बांधलेला आहे, ही भावना त्यांनी जनमानसात निर्माण केली. उत्तर भारतात कार्य करताना त्यांनी स्थानिक ब्रज, हिंदी आणि पंजाबी लोकभाषांचा स्वीकार करून त्या भाषांमध्ये विपुल काव्यरचना केली.
संत नामदेवांनी पंजाबमधील गुरुदासपूर जिल्ह्यातील घुमान या गावी सुमारे २० वर्षे वास्तव्य करून तेथील लोकांना भक्तिमार्गाची आणि सन्मार्गाची दीक्षा दिली. पंजाबमधील जनता आजही त्यांना अत्यंत आदराने ‘भगत नामदेव जी’ किंवा ‘बाबा नामदेव’ म्हणून पूजते. त्यांनी पंजाबमध्ये पेरलेली भक्तीची आणि समरसतेची बीजे पुढे शीख परंपरेत अधिक विकसित झाली.
शिखांचे पाचवे गुरू, श्री गुरू अर्जुनदेव जी यांनी सोळाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात जेव्हा शिखांच्या अत्यंत पवित्र अशा ‘श्री गुरू ग्रंथसाहिब’ (आदि ग्रंथ) या ग्रंथाचे संपादन केले, तेव्हा त्यांनी भारतातील विविध प्रांतांतील आणि वेगवेगळ्या सामाजिक पार्श्वभूमी असलेल्या संतांच्या (भगतांच्या) पवित्र वाणीचा त्यात समावेश केला. यामध्ये संत नामदेव महाराजांच्या वाणीला अत्यंत मानाचे स्थान देण्यात आले.
निष्कर्ष
आषाढ वद्य त्रयोदशी, शके १२७२ (३ जुलै इ.स. १३५०) रोजी पंढरपूर येथे विठ्ठल मंदिराच्या मुख्य महाद्वारात (सोपानदेव द्वाराजवळ) आपले संपूर्ण कुटुंब आणि सहकाऱ्यांच्या उपस्थितीत संजीवन समाधी घेतली. त्यांच्या महान जीवनकार्याची स्मृती म्हणून ‘संत नामदेव संजीवन समाधी सोहळा’ साजरा केला जातो.
पंढरपूरला येणाऱ्या प्रत्येक भगवद्भक्ताची आणि संतांची चरणधूळ आपल्या मस्तकावर सतत पडावी, या असीम नम्रतेच्या आणि लीनतेच्या भावनेने नामदेवांनी विठ्ठल मंदिराच्या मुख्य महाद्वारी ‘पायरीचा दगड’ होण्यात धन्यता मानली. आजही पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिरात प्रवेश करताना लागणारी पहिली पायरी ‘नामदेव पायरी’ म्हणून ओळखली जाते. ही पायरी म्हणजे भारतीय संस्कृतीतील असीम नम्रता आणि सामाजिक समरसतेचे अमर प्रतीक आहे.
