दरवर्षी १२ ऑगस्ट रोजी ‘जागतिक हत्ती दिन’ साजरा केला जातो. हत्तींच्या संरक्षणासाठी, त्यांच्या खालावत चाललेल्या अधिवासाच्या सुरक्षेसाठी आणि त्यांच्या रक्षणासाठी जनजागृती करणे हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे. आशियाई हत्तींच्या अस्तित्वासाठी भारत हा संपूर्ण जगात सर्वात महत्त्वाचा देश मानला जातो.
१. जगभरातील ६०% आशियाई हत्ती भारतात
जगातील एकूण जंगली आशियाई हत्तींपैकी सुमारे ६०% (सुमारे २७,००० ते २९,०००) हत्ती एकट्या भारतात आढळतात. त्यामुळे आशियाई हत्तींच्या प्रजातीचे भवितव्य प्रामुख्याने भारतावर अवलंबून आहे.
२. कर्नाटक हे भारताची ‘हत्तींची राजधानी’
भारतात कर्नाटक राज्यात हत्तींची संख्या सर्वाधिक (६,००० हून अधिक) आहे. त्याखालोखाल आसाम आणि केरळ या राज्यांचा क्रमांक लागतो. कर्नाटक, तामिळनाडू आणि केरळच्या सीमेवरील ‘निलगिरी बायोस्फीअर रिझर्व्ह’ हा प्रदेश जगातील हत्तींच्या सर्वात मोठ्या सलग लोकसंख्येचे घर आहे.
३. भारताचा ‘राष्ट्रीय वारसा प्राणी’
२०१० मध्ये भारत सरकारने हत्तीला अधिकृतपणे भारताचा ‘राष्ट्रीय वारसा प्राणी’ म्हणून घोषित केले. हत्तींचे सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि पर्यावरणीय महत्त्व लक्षात घेऊन त्यांच्या संवर्धनाला गती देण्यासाठी हा दर्जा देण्यात आला.
४. कुटुंबप्रमुख ‘जेष्ठ मादी’
हत्तींचे कळप हे मादी हत्तींच्या नेतृत्वाखाली चालतात. कळपाचे नेतृत्व सर्वात वयोवृद्ध आणि अनुभवी मादी करते. नर हत्ती वयाच्या १२ ते १४ व्या वर्षी कळप सोडून एकटे किंवा इतर नरांसोबत राहू लागतात.
५. २२ महिन्यांचा प्रदीर्घ गर्भावधी
पृथ्वीवरील सर्व भूचर प्राण्यांमध्ये हत्तींचा गर्भावधी काळ सर्वात मोठा असतो. मादी हत्ती पिल्लाला जन्म देण्यापूर्वी जवळजवळ २२ महिने (सुमारे २ वर्षे) गर्भधारणा करते.
६. भारतात ३३ संरक्षित ‘एलिफंट रिझर्व्ह’
हत्तींच्या सुरक्षित अधिवासासाठी भारताने १४ राज्यांमध्ये पसरलेली ३३ अधिकृत ‘हत्ती राखीव क्षेत्रे’ घोषित केली आहेत. हे क्षेत्र सुमारे ८०,००० चौ. किमी पेक्षा जास्त भूभागावर पसरलेले आहे.
७. ‘हत्तींचे कॉरिडोर’ हे जीवनमार्ग
हत्ती अन्नाच्या आणि पाण्याच्या शोधात शेकडो किलोमीटरचा प्रवास करतात. जंगलांचे तुकडे जोडणाऱ्या अरुंद भूपट्ट्यांना ‘हत्तींचे कॉरिडोर’ म्हटले जाते. भारतात असे १०० हून अधिक महत्त्वाचे मार्ग चिन्हांकित करण्यात आले असून त्यांचे संरक्षण करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
८. १९९२ मधील ‘प्रोजेक्ट एलिफंट’
हत्तींचे दीर्घकालीन संरक्षण करण्यासाठी केंद्र सरकारने १९९२ मध्ये ‘प्रोजेक्ट एलिफंट’ सुरू केला. याद्वारे हत्तींचे अधिवास वाचवणे, शिकारी रोखणे आणि मानव-हत्ती संघर्ष कमी करण्याचे काम केले जाते.
९. ‘प्रोजेक्ट रे-हॅब’ आणि मधमाश्यांचा वापर
मानव आणि हत्तींमधील संघर्ष अहिंसक मार्गाने रोखण्यासाठी भारताने ‘Project RE-HAB’ सुरू केला आहे. हत्तींना मधमाश्यांच्या नांगीची भीती वाटते, त्यामुळे शेताच्या किंवा जंगलाच्या सीमेवर “मधमाशांच्या पेट्यांचे कुंपण” लावून हत्तींना मानवी वस्त्यांमध्ये येण्यापासून यशस्वीपणे रोखले जाते.
१०. जंगलाचे शिल्पकार
हत्ती हे जंगलाच्या परिसंस्थेचे मुख्य आधारस्तंभ आहेत. एक हत्ती दररोज सुमारे १५० किलो वनस्पती खातो. दाट जंगलात मार्ग तयार करणे, विष्ठेद्वारे दूरवर बियांचा प्रसार करणे आणि सुक्या नदीच्या पात्रात पाण्यासाठी खड्डे खणणे यांसारख्या कामांमुळे इतर शेकडो वन्यजीवांना त्याचा फायदा होतो.
