आमची माती आमची माणसं – वारली

सांस्कृतिक मान्यतेचा राष्ट्रीय संदर्भ

२६ जानेवारी २०२६ रोजी, भारत सरकारने पालघर जिल्ह्यातील जव्हार तालुक्यातील वलवंडा गावचे ज्येष्ठ तारपा वादक भिकल्या लाडक्या धिंडा यांना कला क्षेत्रातील आजीवन योगदानासाठी ‘पद्मश्री’ या नागरी सन्मानाने गौरविले. ९० ते ९२ वर्षे वयोगटातील धिंडा हे वयाच्या १० ते १२ व्या वर्षापासून या वाद्यकलेत प्रवीण आहेत. दीर्घकालीन दारिद्र्य व प्रतिकूल परिस्थितीतही त्यांच्या कुटुंबाने अंदाजे ४०० वर्षांची सांगीतिक परंपरा जतन केली आहे. “मी माझी संस्कृती जपली आणि संगीताद्वारे ईश्वराची आराधना केली,” हे त्यांचे उद्गार या पुरस्काराचे अधिष्ठान स्पष्ट करतात. हा सन्मान तत्कालीन केंद्र सरकारद्वारे वारली जनजातीच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाला मिळालेली औपचारिक राष्ट्रीय मान्यता आहे.

वारली बोली ही ऑस्ट्रो-आशियाटिक भाषाकुळातील मुंडा शाखेची आहे, तसेच इंडो-आर्यन मराठी-कोंकणी गटाशी तिचे निकटचे संबंध आहेत. ही अलिखित व मौखिक परंपरेवर आधारित बोली आहे. भारतीय संविधानाच्या अनुच्छेद ३४२ अन्वये वारली समाज महाराष्ट्र, गुजरात, दादरा व नगर हवेली, गोवा, कर्नाटक येथे अनुसूचित जमाती (ST) म्हणून अधिसूचित आहे. वारली चित्रकला व तारपा नृत्य ही या समाजाची २ प्रमुख सांस्कृतिक चिन्हे आहेत.

धर्म

तत्त्वज्ञान: निसर्गापासून वेगळं काही नाही
वारलींसाठी देव वर आकाशात नसतो. तो ‘चैतन्य’ म्हणून सगळीकडे भरलेला आहे – जमिनीत, पाण्यात, झाडात, वाऱ्यात. याला नुसती पूजा म्हणत नाहीत, तर ‘सहजीवन’ म्हणतात. निसर्गाला त्रास दिला तर देव रागावतो. हाच सर्वात मोठा धार्मिक नियम.

वारलींची खास दैवते

पालघट: वारलींचा हा सगळ्यात मोठा देव. ‘पाल’ म्हणजे सीमा. गावाच्या वेशीवर पालघटाचा दगड किंवा लाकडी खांब असतो. तो गावाची सीमा राखतो. बाहेरची रोगराई, भूत, वाईट नजर गावात येऊ देत नाही. वारली लग्नाच्या ‘चौक’ चित्रात पालघट मध्यभागी असतोच.

कनसरी / कानोबा: ही वारली बायकांची देवता. ‘कण’ म्हणजे धान्य. नाचणी, वरी, भात या धान्यांची ती माय. घरात कणगी भरलेली राहावी, मुलाबाळांना खायला मिळावं, यासाठी हिची पूजा. वारली मुलगी सासरी जाताना कनसरीला सोबत घेऊन जाते.

हिरवा देव: पेरणीच्या आधी याला बोकड कापतात. कारण पिकं हिरवीगार येणं हे याच्याच हातात. हा फक्त शेतीचा नाही, तर ‘सृजनाचा’ देव. वारली चित्रात झाडं, पिकं, बाळंतपण हे सगळं हिरवा देवाच्या कृपेने दाखवतात.

वाघोबा / वाघजाई: वारली जंगलात राहतात. तिथला राजा वाघ. त्याच्याशी भांडण करून जगता येत नाही. म्हणून वाघोबाला देव केलं. ‘आम्ही तुझ्या राज्यात राहतो, आमचं रक्षण कर’ हा त्यामागचा भाव. वारली चित्रात वाघोबा नेहमी माणसांबरोबर दाखवतात.

हिमायता: डोंगर-दऱ्यांचा देव. वारलींची गुरं डोंगरात चरतात, त्यांचं रक्षण करणारा आहे

सवसरी: गावात साथीचे रोग आले की हिची पूजा. ती रोगाला गावाबाहेर हाकलते.

पूर्वज / मडेम: वारली मेलेल्यांना जाळत नाहीत, पुरतात. कारण आत्मा परत घराभोवतीच राहतो. हे पूर्वज घराचे रक्षक बनतात. अडचण आली की स्वप्नात येऊन सांगतात.

भगत: मधला दुवा
वारलींचा पुजारी ‘भगत’. याला गुरू-शिष्य परंपरेतून विद्या मिळते. याच्या अंगात देव येतो. तोच आजाराचं कारण सांगतो, कौल देतो, लग्न लावतो. भगताशिवाय वारली धर्म नाही.

वारली धर्माची 3 मुख्य वैशिष्ट्ये

१) ग्रंथ नाही, चित्र आहे: वारलींचा धर्म ‘चौक’ म्हणजे भिंतीवरच्या चित्रात लिहिलेला आहे. लग्नाच्या चौकात संपूर्ण विश्व, देव, माणूस, निसर्ग एकत्र काढतात. तीच त्यांची ‘पोथी’.
२) भीती आणि करार: देवाची भीती आहे. नियम मोडला तर शिक्षा. पण त्याचवेळी देवाशी करार आहे – ‘तू आम्हाला जगव, आम्ही तुला मानू’.
३) व्यक्तिगत मोक्ष नाही: ‘मी’ पण सुटून स्वर्गात जाणं असं काही नाही. सगळा गाव, सगळं जंगल, सगळी पिकं सुखात राहिली पाहिजेत, हाच धर्माचा हेतू.

Joshua Project च्या नोंदींचे मानवशास्त्रीय वाचन

 Joshua Project या ख्रिस्ती मिशनरी संशोधन संस्थेने या समाजाची धार्मिक माहिती संकलित केली असून, ती समजून घेताना तिच्या स्रोत-माहितीतील मर्यादांची जाणीव ठेवणे आवश्यक आहे. Joshua Project नुसार भारतातील वारली समाजातील 98.07 टक्के लोकांची नोंद ‘हिंदू’ म्हणून आहे, तर ख्रिश्चन लोकसंख्या 1.42 टक्के आहे. इस्लाम, बौद्ध व इतर धर्मांचे प्रमाण नगण्य, 0.2 टक्क्यांपेक्षाही कमी आहे.

येथे महत्त्वाची बाब म्हणजे हा डाटा कधी संकलित केला गेला याची कोणतीही स्पष्ट नोंद Joshua Project ने दिलेली नाही. पृष्ठावरील तळटीपेत “From latest India census data” असा उल्लेख आहे. भारताची शेवटची जनगणना 2011 मध्ये झाली असल्याने हे आकडे 2011 सालचे असावेत, परंतु संस्थेने स्वतः पेज अपडेटची तारीख ‘Unknown’ म्हणून ठेवली आहे. शिवाय, “Current Christian values may substantially differ” अशी सूचना देऊन ते आकडेवारीची कालबाह्यता स्वतःच मान्य करतात.

सामाजिक संघटन: कुळव्यवस्था व ग्रामसंस्था

वारली समाजरचना ‘टोटेमिक’ कुळव्यवस्थेवर आधारित आहे. कुळबाह्य विवाह हा अनुल्लंघनीय नियम आहे. वंशपरंपरा पितृवंशीय व निवास पितृस्थानीय आहे. मुर्डे वारली व दावार वारली असे २ प्रमुख उपगट आहेत. गाव हे सामाजिक जीवनाचे प्राथमिक एकक आहे. विवाहित स्त्रिया जोडवी व मण्यांच्या माळा परिधान करतात.

अर्थव्यवस्था: पारंपरिक ते आधुनिक संक्रमण

पारंपरिक संरचना निर्वाह-कृषी व जंगल-संकलनावर आधारित होती. समकालीन काळात शेतमजुरी, मुंबई-सुरत येथे हंगामी स्थलांतर, वारली चित्रकला व बांबूकाम, पर्यटन कार्यशाळा, डहाणू परिसरातील चीकू बागा व बांधकाम क्षेत्र अशा विविध क्षेत्रांत वारली समाज कार्यरत आहे.

वारली चित्रकला: प्रतीक, इतिहास व राज्य-मान्यता

वारली चित्रकलेची परंपरा इ.स.पू. २५०० ते ३००० इतकी प्राचीन मानली जाते व महाराष्ट्रातील प्रागैतिहासिक गुहाचित्रांशी तिचे साम्य आहे. ही चित्रकला गेरूच्या भिंतीवर तांदळाच्या पिठाने रेखाटली जाते. वर्तुळ हे सूर्य किंवा चंद्राचे, त्रिकोण हा पर्वत किंवा वृक्षाचा, तर चौकोन हा पवित्र अवकाश किंवा ‘चौक’ याचे प्रतीक मानला जातो. ‘देवचौक’ व ‘लग्नचौक’ यांना अनुष्ठानिक महत्त्व आहे. १९७० मध्ये पद्मश्री जीव्या सोमा माशे यांनी कलेला कॅनव्हासवर आणले. भारत सरकारने २०१४ साली वारली चित्रकलेला भौगोलिक निर्देशांक (GI Tag) बहाल केला.

सण, उत्सव व जत्रा: विधी-चक्र व कालनिर्णय

वारली पंचांग कृषी-ऋतुचक्र व चंद्र-पंचांगाशी निगडित आहे. होळी, रंगपंचमी, गुढीपाडवा, बोहाडा, नागपंचमी, बैल पोळा, गणेश चतुर्थी, दसरा व दिवाळी हे प्रमुख सण आहेत.

वारली जत्रा: 
वारली जत्रा ही गावाच्या सर्वांगीण जीवनाशी जोडलेली संस्था आहे. तिचा कालनिर्णय इंग्रजी कॅलेंडरवर नसून शेतीच्या कामांवर व घरात पैसा कधी येतो यावर ठरतो. त्यामुळे ९०% पेक्षा अधिक वारली जत्रा कापणीनंतरच्या निवांत काळात, म्हणजेच नोव्हेंबर ते मार्च या कालावधीत भरतात.

दिवाळी जत्रा कार्तिक महिन्यात दिवाळी अमावस्येनंतर २ ते ३ दिवस, रविवार ते मंगळवार या काळात भरते. कापणी झाली व हातात पैसा असल्याने १० ते १५ गावांची संयुक्त जत्रा होते. वाघबारस किंवा वाघोबा जत्रा कार्तिक वद्य द्वादशीला १ दिवस भरते. वाघोबा हा अरण्य रक्षक मानला जातो, त्यामुळे पिक व जनावरे वाचल्याबद्दल नवस फेडले जातात. ही जत्रा जव्हार व मोखाडा तालुक्यांत प्रसिद्ध आहे. हिरवा देव जत्रा मार्गशीर्ष पौर्णिमेला २ दिवस भरते. हिरवा हा शेतीचा देव मानला जातो. डहाणू-तलासरी भागात पुढील पिकासाठी आशीर्वाद मागितले जातात. बोहाडा जत्रा पौष पौर्णिमेपूर्वी सलग ३ रात्री भरते. यात मुखवटा नृत्य होते व अनिष्ट शक्तींचे निवारण केले जाते. ही पालघर जिल्ह्यात प्रसिद्ध आहे. कानोबा जत्रा माघ पौर्णिमेला २ दिवस भरते. हा ग्रामदैवत उत्सव असतो. होळी जत्रा फाल्गुन महिन्यात होळी पौर्णिमा व धूलिवंदन या २ दिवशी भरते. शेतीची कामे संपलेली असल्याने मातीने होळी खेळली जाते.

जत्रेची ५ प्रमुख कार्ये आहेत. १. धार्मिक: नवस फेडून देवता, निसर्ग व मानव यांच्यात समतोल साधला जातो. २. आर्थिक: वर्षभराची खरेदी-विक्री होते व कारागिरांना कमाई मिळते. ३. सामाजिक: तारपा नृत्यातून अविवाहितांना जोडीदार निवडीची संधी मिळते. १५ ते २० गावांच्या एकत्र येण्याने सामाजिक एकोपा निर्माण होतो. ४. राजकीय: आंतर-ग्राम विवाद सोडवले जातात व पटेलांची संयुक्त बैठक होते. ५. सांस्कृतिक: मुखवटे, कथा व नृत्यातून जुन्या गोष्टींचे स्मरण व पुढच्या पिढीला शिकवण दिली जाते.

वारली समाजाचे इतर समाजांबरोबरचे संबंध

वारली जमात महाराष्ट्रात प्रामुख्याने पालघर, नाशिक, धुळे व नंदुरबार जिल्ह्यांच्या डोंगराळ-पठारी भागात वसलेली आहे. हा संपूर्ण पट्टा अनेक आदिवासी व बिगर-आदिवासी समाजांचा प्रदेश आहे. वारली एकटे नाहीत; त्यांच्या अवतीभवती खालील समाज ऐतिहासिक काळापासून सह-अस्तित्वात आहेत.

कोकणा किंवा कुकणा जमात पालघर, नाशिक, नंदुरबार जिल्ह्यात वारली वस्त्यांच्या अगदी उत्तर व पूर्व सीमेला राहते. भाषिक व कृषी-चक्र दोघांचे जवळपास सारखे आहे. वाघोबा, हिरवा देव, गावदेव, बोहाडा सण दोघांत समान आहेत. १९४५–४७ च्या ‘वारली उठावा’त कोकणा शेतकरी वारलींसोबत खांद्याला खांदा लावून ‘बेगार’विरुद्ध लढले. जत्रा, आठवडे बाजार व शेतमजुरी यांत रोजचे सहकार्य असते. कोकणांमध्ये ‘डहाका’ नृत्य व भील्लीच्या जवळची बोली प्रमुख आहे, तर वारलींची ओळख ‘तारपा’ व ‘चित्रकला’ आहे. त्यामुळे लग्नसंबंध क्वचित होतात.

ठाकूर किंवा का ठाकूर जमात ठाणे, रायगड, पुणे जिल्ह्यांच्या डोंगराळ भागात, वारलींच्या दक्षिणेला राहते. ‘वाघजाई’, ‘बहिरोबा’ यांसारख्या देवता दोघांत पूज्य आहेत. निसर्गपूजा व गावपंचायतीची रचना सारखी आहे. ठाकूर समाज वारली व दक्षिणेकडील मराठी-बहुजन संस्कृती यांच्यातील सांस्कृतिक दुवा म्हणून काम करतो. ठाकूर समाजात ‘गोंधळ’ व ‘पोतराज’ परंपरा अधिक आहे, तर वारलींमध्ये ‘तारपा’ व ‘बोहाडा’ आहे. दोघे एकमेकांच्या विधीत पाहुणे म्हणून जातात, पण कुळ-व्यवस्था वेगळी आहे.

कातकरी जमात ही विशेष मागास जमाती (PVTG) म्हणून वर्गीकृत आहे. वारली गावांच्या सीमेवर, जंगलाच्या अधिक आत, पालघर व रायगड जिल्ह्यात विखुरलेली आहे. कातकरी पारंपरिकरित्या भटके व कात शिजवणारे आहेत, तर वारली स्थिर शेतकरी आहेत. कातकरी अनेकदा वारलींच्या शेतात हंगामी मजूर म्हणून काम करतात. ऐतिहासिक काळात दोघेही ‘बेगार’चे बळी होते. आर्थिक व शैक्षणिक दर्जात मोठी तफावत असल्याने मालक-मजूर संबंध दिसतो. आंतर-विवाह जवळपास नाही.

महादेव कोळी जमात नाशिक जिल्ह्यातील त्र्यंबकेश्वर, इगतपुरी, पेठ तालुक्यांत, वारली वस्त्यांच्या पूर्वेकडील डोंगररांगांत राहते. एकाच डोंगराळ कृषी-पट्ट्यात असल्याने पेठ, हरसूल बाजारात मालाची देवाणघेवाण होते. वारली बांबूच्या वस्तू देतात, कोळी डोंगरी भात व नाचणी देतात. वाघोबा, हिरवा, गावदेव दोघांत पूज्य आहेत. पण कोळींमध्ये ‘खंडोबा’ व ‘शिमगा’ अधिक जोशात साजरा होतो. वारली ‘बोहाडा’ मुखवटा नृत्य करतात, तर कोळी ‘पावरी’ व शस्त्रनृत्य करतात. १९ व्या शतकात ‘रामजी-राघोजी भांगरे’ यांच्या कोळी उठावांत काही वारली तरुण सामील झाल्याच्या नोंदी आहेत. १९४५ च्या वारली उठावाला नाशिक भागातील कोळी शेतकऱ्यांचा नैतिक पाठिंबा होता. दोघेही अनुसूचित जमाती असल्याने EMRS शाळा, आश्रमशाळा व नोकऱ्यांत एकत्र येतात. नाशिकच्या आदिवासी विकास प्रकल्पात दोन्ही समाजाचे प्रतिनिधित्व असते. आंतर-विवाह अपवादात्मक आहे.

आगरी व कोळी हे बिगर-आदिवासी समाज पालघर, वसई, डहाणू किनारपट्टीवर, वारलींच्या पश्चिमेला राहतात. आगरी भात-मीठ-भाजी पिकवतात. कोळी मासे पकडतात. वारली जंगलातील बांबू, तांदूळ, कंदमुळे देतात. जत्रा व आठवडे बाजार हे देवाणघेवाणीचे केंद्र आहेत. आगरी-कोळी समुद्र-खाडी संस्कृतीचे, तर वारली डोंगर-जंगल संस्कृतीचे आहेत. त्यामुळे लग्न-विधी वेगळे आहेत. पण गणपती व दिवाळी हे सण समान आहेत.

मराठा-कुणबी हा बिगर-आदिवासी समाज तालुक्याच्या गावांत व सुपीक खोऱ्यांत, वारली वस्त्यांभोवती राहतो. ऐतिहासिक काळात जमीनदार-कुळ व सावकार-कर्जदार संबंध यांच्यात होते. १९४५ चा उठाव याच संरचनेविरुद्ध होता. EMRS व NRLM मुळे वारली मुलेही शिक्षण-नोकरीत येत असल्याने पारंपरिक श्रेणीबद्धता हळूहळू बदलते आहे. आता अनेक गावांत वारली सरपंच व मराठा उपसरपंच एकत्र काम करतात.

ऐतिहासिक संघर्ष: वसाहतवाद व ‘वारली उठाव’ १९४५–१९४७

१८७० नंतरच्या ब्रिटिश वन कायदे व महसूल धोरणांमुळे वारलींच्या सामुदायिक जमिनींवरील हक्कांचे अतिक्रमण झाले व ‘बेगार’ प्रथा प्रस्थापित झाली. याविरुद्ध हुतात्मा जेठ्या गंगड यांच्या नेतृत्वाखाली ‘वारली आदिवासी उठाव’ झाला. १० ऑक्टोबर १९४५ रोजी तळवाडा गोळीबारात ते शहीद झाले. या उठावामुळे स्वतंत्र भारताच्या सरकारने बेगार प्रथा रद्द केली.

स्वातंत्र्योत्तर काळ: राज्य-धोरणे व सामाजिक परिवर्तन

शैक्षणिक क्षेत्र: EMRS व आदिवासी कार्य मंत्रालय, १९९९ 

भाजप/NDA सरकारचे योगदान: तत्कालीन पंतप्रधान अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या NDA/भाजप सरकारने १९९९ साली ‘आदिवासी कार्य मंत्रालय’ स्वतंत्रपणे स्थापन केले. याच अंतर्गत ‘एकलव्य मॉडेल रेसिडेन्शियल स्कूल्स’ (EMRS) योजना सुरू झाली. परिणाम: पालघर, नाशिक, डांग भागात EMRS मुळे विज्ञान-आधारित निवासी शिक्षण मिळाले. २००१-२०११ दरम्यान महाराष्ट्रातील वारली साक्षरता दर ५२.९१% वरून ६३.३५% झाला. पहिल्या पिढीतील पदवीधर व व्यावसायिक निर्माण झाले.

आर्थिक सक्षमीकरण: NRLM, २०१४ नंतर 

भाजप सरकारचे योगदान: पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखालील केंद्र सरकारने National Rural Livelihoods Mission (NRLM) अंतर्गत महिला बचत गटांना सामुदायिक गुंतवणूक निधी, बँक लिंकेज व व्याज-अनुदानित कर्जपुरवठा दिला. परिणाम: डहाणू-तलासरी भागातील वारली महिलांचे चीकू प्रक्रिया, बांबूकाम व वारली पेंटिंग उद्योग संस्थात्मक पतपुरवठ्याशी जोडले गेले.

सांस्कृतिक धोरण व राष्ट्रीय मान्यता 

 १.GI Tag २०१४ 

२१ मार्च २०१४ रोजी भारत सरकारच्या GI Registry ने वारली चित्रकलेला भौगोलिक निर्देशांक (GI Tag) दिला. यामुळे ‘वारली’ नावाचा वापर फक्त मूळ वारली कलाकारच करू शकतात. बनावट प्रिंट व नक्कल थांबली. निर्यातीत व कलाकारांच्या उत्पन्नात मोठी वाढ झाली.

२. Coca-Cola India २०१० 

२०१० च्या दिवाळीत Coca-Cola India ने बाटल्या व कॅनवर वारली कलाकारांनी काढलेली चित्रे छापली. एका महिन्यात ५ कोटींहून अधिक घरांत वारली कला पोहोचली. यामुळे लोककला घराघरात गेली व ३०० हून अधिक नव्या कलाकारांना रोजगार मिळाला.

शहरीकरण व सांस्कृतिक अनुकूलन

स्वातंत्र्योत्तर औद्योगिकीकरणामुळे पालघर-नाशिक भागांतून मुंबई महानगर प्रदेशाकडे स्थलांतर झाले. वारलींच्या वस्त्या बोरीवलीपर्यंत आढळतात. हे जंगल-कृषी अर्थव्यवस्थेपासून औद्योगिक-शहरी वेतन-अर्थव्यवस्थेकडे होणाऱ्या संरचनात्मक संक्रमणाचे उदाहरण आहे. शहरी वातावरणातही वारली समाजाने चित्रकला, तारपा व जत्रांद्वारे सांस्कृतिक सातत्य टिकवले आहे.

समकालीन आव्हाने

१. सांस्कृतिक वस्तुकरण: व्यावसायीकरणामुळे वारली चित्रकलेतील अनुष्ठानिक अर्थांचे क्षरण होत आहे. 

२. भाषिक धोका: अलिखित वारली बोलीचा वापर घटत असून मराठी-हिंदीकडे भाषिक स्थलांतर होत आहे. 

३. विकासात्मक आव्हाने: हंगामी स्थलांतर, बालकुपोषण, दुर्गम भागात आरोग्यसेवांची दुर्गमता ही आव्हाने कायम आहेत. 

४. पर्यावरणीय असुरक्षितता: हवामान बदलामुळे पर्जन्यमानातील अनियमितता व शेतीची अस्थिरता वाढली आहे.

– राज पालेचा

संदर्भ

1. Census of India 2011, A-11. 
2. Ministry of Tribal Affairs, Annual Report 2023-24. 
3. NRLM Portal, MoRD.
4. GI Journal No. 59, 2014. 
5. IIT Bombay & D’Source, Field Documentation of Warli.