प्रस्तावना
१८ ऑगस्ट १८६८ रोजी आधुनिक विज्ञानाच्या इतिहासातील एक महत्त्वाची घटना घडली. विश्वातील एका महत्त्वाच्या आणि मानव कल्याणाचा आधारस्तंभ ठरलेल्या ‘हेलियम’ या मूलद्रव्याचा पहिला साक्षात्कार आंध्र प्रदेशातील गुंटूर येथे झाला. सूर्यमंडळातील या गूढाचा उलगडा आपल्या मातीत झाला असला, तरी पारतंत्र्याच्या कालखंडात तत्कालीन ब्रिटिश साम्राज्यवादी व्यवस्थेने या ऐतिहासिक शोधाच्या केंद्रस्थानी असलेल्या भारतीय प्रतिभेला पद्धतशीरपणे दुर्लक्षित केले. मद्रास वेधशाळेचे मुख्य आधारस्तंभ आणि असामान्य खगोलशास्त्रज्ञ चिंतामणी रघुनाथचारी हे त्या वसाहतवादी मानसिकतेचे आणि उपेक्षेचे मोठे बळी ठरले.
गुंटूरचे सूर्यग्रहण आणि रघुनाथचारींचे प्रत्यक्ष योगदान
१८६८ च्या खग्रास सूर्यग्रहणाचा अभ्यास करण्यासाठी जगभरातील वैज्ञानिक भारतात दाखल झाले होते. मद्रास वेधशाळेच्या वतीने उभारण्यात आलेल्या विशेष निरीक्षण तळाची धुरा संचालक नॉर्मन पॉग्सन आणि त्यांचे मुख्य सहाय्यक चिंतामणी रघुनाथचारी यांच्या खांद्यावर होती. ज्या सौर क्रोमोस्फिअरमधून हेलियमच्या पिवळ्या रेषेचा (D_3) वेध घेतला गेला, त्या मोहिमेत रघुनाथचारी यांचे योगदान अत्यंत मूलभूत होते:
- उपकरणांची अचूक हाताळणी: वेधशाळेतील दुर्बिणी, ट्रॅन्झिट यंत्रणा आणि स्पेक्ट्रोस्कोपचे अचूक कॅलिब्रेशन (अंशांकन) रघुनाथचारी यांनी स्वतः केले.
- सौर ज्वाला व ध्रुवीकरणाच्या नोंदी: सौर वातावरणातील वायूंचे पृथक्करण करण्यासाठी आवश्यक असणारे प्रकाशाचे ध्रुवीकरण आणि सौर ज्वालांची अचूक मोजमापे रघुनाथचारी यांच्या सूक्ष्म निरीक्षण कौशल्यामुळेच शक्य झाली.
- कालमापनाची अचूकता: खग्रास ग्रहणाच्या सूक्ष्म सेकंदांची अचूक गणिती आकडेमोड त्यांनी सांभाळली, ज्यामुळे सूर्यकिरीटाचा अभ्यास योग्य क्षणी टिपता आला.
संशोधनाचा पुढील टप्पा
या संशोधनाचा पुढचा महत्त्वपूर्ण अध्याय महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीवर लिहिला गेला. २२ जानेवारी १८९८ च्या खग्रास सूर्यग्रहणाचा सखोल अभ्यास करण्यासाठी सर नॉर्मन लॉकयर यांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आरमाराचे अभेद्य केंद्र असलेल्या विजयदुर्ग किल्ल्यावर आपली विशेष वैज्ञानिक मोहीम उभारली. उपकरणांच्या अचूक संतुलनासाठी किल्ल्याच्या पश्चिमेकडील तटबंदीवर दगडी चबुतरे बांधण्यात आले, जे सध्या ‘साहेबांचे ओटे’ म्हणून ओळखले जातात. या मोहिमेत सूर्याच्या क्रोमोस्फिअरचा आणि फ्लॅश स्पेक्ट्रमचा सखोल अभ्यास करून हेलियम व सौर वातावरणाची शास्त्रीय पुष्टी करण्यात आली. सूर्यमंडळातून प्रथम साक्षात्कार त्यांना झाल्यामुळे ग्रीक सूर्यदेवतेच्या ‘हेलिओस’ नावावरून या मूलद्रव्याला ‘हेलियम’ नाव देण्यात आले.
असामान्य प्रतिभा आणि जागतिक मान्यता
चिंतामणी रघुनाथचारी हे केवळ सहाय्यक नव्हते, तर स्वतंत्र प्रतिभा असलेले सिद्धहस्त वैज्ञानिक होते. १८६७ मध्ये त्यांनी ‘R Reticuli’ या बदलत्या ताऱ्याचा स्वतंत्र शोध लावला. आधुनिक खगोलशास्त्राच्या इतिहासात एखाद्या भारतीयाने लावलेला हा तत्कालीन मोठा वैश्विक शोध होता. त्यांच्या या असामान्य क्षमतेमुळे १८७२ मध्ये लंडनच्या प्रतिष्ठित ‘रॉयल अॅस्ट्रॉनॉमिकल सोसायटी’चे (FRAS) फेलो म्हणून निवडले जाणारे ते पहिले भारतीय ठरले.
वसाहतवादी कुचंबणा आणि श्रेयवंचना
एवढी प्रचंड विद्वत्ता असूनही ब्रिटिश राजवटीत रघुनाथचारी यांच्या वाट्याला सतत उपेक्षा आणि अन्याय आला. वेधशाळेतील रात्रीच्या वेळची खडतर तांत्रिक कामे आणि क्लिष्ट गणिती आकडेमोड रघुनाथचारी करत असतानाही, त्यांना आयुष्यभर केवळ ‘फर्स्ट असिस्टंट’ या दुय्यम पदावरच जखडून ठेवण्यात आले. त्यांच्या ब्रिटिश सहकाऱ्यांच्या तुलनेत त्यांना मिळणारे वेतन अत्यंत अपमानास्पद होते. गुंटूर मोहिमेतील प्रत्यक्ष निरीक्षणांचा वापर करून पाश्चात्य शास्त्रज्ञांनी आपली नावे जागतिक नकाशावर कोरली, तर या निरीक्षणांचा पाया रचणाऱ्या भारतीय वैज्ञानिकाला केवळ ‘डेटा गोळा करणारा कामगार’ मानून आंतरराष्ट्रीय अहवालांमधून त्यांचे नाव मागे ठेवले गेले. रघुनाथचारी यांनी भारतीय पारंपरिक खगोलशास्त्र (सिद्धान्त ज्योतिष) आणि आधुनिक गणित यांचा मेळ घालून ‘दृग्गणित’ पंचांग सुधारणेची मोठी चळवळ उभी केली. सर्वसामान्य लोकांपर्यंत विज्ञान पोहोचावे म्हणून त्यांनी तमिळ, तेलुगू, कन्नड, मराठी आणि उर्दू भाषांमध्ये ग्रंथ लिहिले.
वैज्ञानिक स्वाभिमान
अखंड तांत्रिक कामाचा ताण, अपुऱ्या सुविधा आणि मानसिक उपेक्षेमुळे वयाच्या अवघ्या ५२ व्या वर्षी (१८८०) या महान सुपुत्राचे अकाली निधन झाले. त्यांच्या निधनानंतर त्यांच्या मौल्यवान हस्तलिखितांची ब्रिटिश व्यवस्थेने अक्षम्य हेळसांड केली. हेलियमच्या शोधाचा इतिहास हा केवळ एका रासायनिक वायूचा इतिहास नसून तो भारतभूमीवर घडलेल्या वैज्ञानिक क्रांतीचा आणि पारतंत्र्यात दडपल्या गेलेल्या स्वदेशी प्रतिभेचा साक्षीदार आहे.
आज चुंबकीय अनुनाद प्रतिमाशास्त्र (MRI) यंत्रांमधील अतिवाहक चुंबक कार्यक्षम ठेवण्यासाठी द्रव हेलियमचा वापर होतो, ज्यामुळे कर्करोग व मज्जासंस्थेच्या गंभीर आजारांचे वेदनारहित व अचूक निदान शक्य होते. डिजिटल युगात तांत्रिक स्वावलंबनाचा पाया असलेल्या सेमिकंडक्टर चिप्सच्या निर्मितीमध्ये सिलिकॉन वेफर्सचे तापमान नियंत्रण आणि रासायनिक प्रक्रियांमध्ये अक्रिय वातावरण राखण्यासाठी हेलियमचा वापर अपरिहार्य आहे. अंतराळ संशोधन मोहिमांमध्ये रॉकेटच्या अत्यंत संवेदनशील क्रायोजेनिक इंधन टाक्यांमधील दाब नियंत्रित ठेवण्यासाठी आणि अणूऊर्जा प्रकल्पांत अतिसूक्ष्म वायू गळती शोधण्यासाठी हेलियम सुरक्षा कवच ठरतो.
ज्या भूमीत हा शोध लागला, त्या मातीतील चिंतामणी रघुनाथचारी यांच्यासारख्या निष्ठावंत राष्ट्रपुत्रांचे स्मरण करणे आणि विज्ञानातील भारतीय योगदानाचा गौरव जागृत ठेवणे, हेच बौद्धिक गुलामगिरीतून मुक्त होण्याचे खरे पाऊल आहे.
