प्रस्तावना
कोरोनाच्या भीषण संकटाने अनेक हसत्याखेळत्या संसारांवर मोठा आघात केला. अचानक घरातील कमावता आधार हरपल्यामुळे कित्येक कुटुंबांवर दुःखाचा डोंगर कोसळला. विशेषतः अगदी कमी वयात ज्या भगिनींचे पती जग सोडून गेले, त्यांच्यासमोर स्वतःचा चरितार्थ कसा चालवायचा आणि लहान मुलांचे भविष्य कसे घडवायचे, असा मोठा प्रश्न उभा राहिला. अशा कठीण प्रसंगी नागपूर शहर आणि आसपासच्या परिसरात या संकट काळात बाधित झालेल्या महिलांच्या पुनर्वसनासाठी पारंपरिक सरकारी अनुदानाच्या पलीकडे जाऊन एक सामाजिक व संस्थात्मक उपक्रम हाती घेण्यात आला. तत्कालीन विरोधी पक्षनेते तथा महाराष्ट्राचे विद्यमान मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस आणि भाजपचे माजी आमदार संदीप जोशी यांच्या संयुक्त पुढाकाराने स्थापन झालेल्या ‘सोबत पालकत्व फाउंडेशन’ व ‘श्री सिद्धिविनायक सेवा ट्रस्ट’च्या माध्यमातून सुमारे ३०० प्रभावित कुटुंबांचे दीर्घकालीन पालकत्व स्वीकारण्यात आले.
केवळ मदत नाही, तर पायावर उभे राहण्याची ताकद
कोरोनाच्या लाटेत नागपूर परिसरातील १९ ते २५ वयोगटातील सुमारे ३०० तरुणींनी आपल्या पतीला गमावले होते. या भगिनींना केवळ काही दिवसांचे अन्नधान्य देऊन त्यांचे प्रश्न कायमचे सुटणारे नव्हते. त्यांना आत्मसन्मानाने जगता यावे, यासाठी ‘स्वयंसिद्धा पालकत्व’ या अभियानाची सुरुवात करण्यात आली. मदत अशी असावी जी माणसाला लाचार न बनवता स्वतःच्या पायावर उभे राहण्याचे बळ देईल, हा या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश होता.
यासाठी तीन महत्त्वाच्या टप्प्यांवर काम करण्यात आले:
- तातडीची मदत: संकटग्रस्त कुटुंबांना सुरुवातीला लागणारे अन्नधान्य, औषधोपचार आणि आर्थिक सुरक्षा तत्काळ उपलब्ध करून देणे.
- शिक्षण आणि कौशल्य विकास: ज्या भगिनींचे शिक्षण अर्धवट राहिले होते, त्यांना पुन्हा शिकण्याची संधी देणे. त्यांना फार्मसी (औषध निर्माण) आणि इतर तांत्रिक कामांचे प्रशिक्षण देऊन स्वतः कमवण्यास सक्षम करणे.
- सन्मानाने पुनर्वसन: प्रशिक्षण पूर्ण झाल्यावर त्यांना चांगल्या नोकरीची संधी मिळवून देणे आणि ज्यांची इच्छा आहे त्यांचा सन्मानाने पुनर्विवाह घडवून आणणे.
प्रीती आकरे यांची संघर्षातून उभी राहिलेली कहाणी
प्रीती आकरे यांची कहाणी ही कोव्हिड महामारीतील मानवी दुःखाची आणि त्यानंतर निर्माण झालेल्या आशेच्या किरणाची प्रातिनिधिक कथा आहे. वयाच्या अवघ्या २३ व्या वर्षी कोव्हिडच्या भीषण लाटेत त्यांच्या पतीचे दुर्दैवी निधन झाले, ज्यामुळे त्या दोन लहान मुलांसह पूर्णपणे उघड्यावर पडल्या. कौटुंबिक उत्पन्नाचा कोणताही स्थिर मार्ग नसताना आणि मर्यादित शिक्षणामुळे दोन लहान मुलांचे संगोपन कसे करायचे, हा यक्षप्रश्न त्यांच्यासमोर होता. पतीवर रुग्णालयात उपचार सुरू असताना कुटुंबाला अत्यंत आवश्यक असलेल्या रेमडेसिव्हिर संजीवनीची जुळवाजुळव करण्यासाठी शिवमसिंह ठाकूर या तरुणाने पुढाकार घेतला होता. सर्वतोपरी प्रयत्न करूनही प्रीती यांच्या पतीचे प्राण वाचू शकले नाहीत, परंतु या भीषण संकटाच्या काळात निर्माण झालेली मानवी संवेदनशीलतेची वीण पुढे या संपूर्ण कुटुंबाच्या पुनर्वसनाची पायाभरणी ठरली.
पतिनिधनानंतरच्या कठीण काळात शिवमसिंह ठाकूर यांनी प्रीती यांना केवळ भावनिक आधार दिला नाही, तर त्यांना सक्षम बनवण्यासाठी प्रत्यक्ष पावले उचलली. त्यांनी प्रीती यांना पुढील शिक्षण पूर्ण करण्यास सातत्याने प्रोत्साहित केले, औषध निर्माण (फार्मसी) क्षेत्रात तांत्रिक व व्यावसायिक प्रशिक्षण मिळवून दिले आणि शिक्षण पूर्ण झाल्यावर रोजगार शोधण्यात मोलाची मदत केली. काळाच्या ओघात या सहकार्यातून दोघांमध्ये परस्पर विश्वास आणि आदराचे नाते निर्माण झाले. शिवमसिंह यांनी प्रीती आणि त्यांच्या दोन्ही लहान मुलांना स्वीकारून त्यांच्याशी विवाह करण्याची इच्छा व्यक्त केली. या निर्णयाला सुरुवातीला समाजातील रूढीवादी दृष्टिकोन आणि कुटुंबातील काही घटकांकडून विरोध झाला, तरीही दोन्ही नवविवाहितांनी सामाजिक पूर्वग्रहांवर मात करत एकत्र येण्याचा ठाम निर्णय घेतला.
‘सोबत पालकत्व फाउंडेशन’च्या अंतर्गत प्रीती यांच्या पालकत्वाची जबाबदारी आधीपासूनच संस्थेकडे होती. संस्थेने ‘स्वयंसिद्धा पालकत्व’ उपक्रमांतर्गत परिस्थितीची संपूर्ण शहानिशा करून या पुनर्विवाहाचे भव्य आयोजन केले. २० ऑगस्ट २०२६ रोजी नागपूर येथील लक्ष्मी नगरमधील राणी लक्ष्मी सभागृहात हा पुनर्विवाह सोहळा अत्यंत उत्साहात पार पडला. या प्रसंगी संदीप जोशी आणि त्यांच्या पत्नी देवयानी जोशी यांनी प्रीतीचे पालक म्हणून प्रत्यक्ष ‘कन्यादान’ विधी पार पाडला. या लग्नसोहळ्याला राज्याचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी विशेष उपस्थिती लावून नवदंपतीला शुभ आशीर्वाद दिले. विवाह सोहळ्यात मंगलाष्टके सुरू असताना प्रीती अत्यंत भावुक झाल्या, कारण ज्या आयुष्यात सगळं संपलं असं वाटत होतं, तिथे नव्या संसाराची पहाट उगवली होती.
प्रशासनपालीकडील सामाजिक बांधिलकी
नागपूर येथील ३०० कोव्हिड प्रभावित कुटुंबांचे पुनर्वसन आणि प्रीती आकरे यांचा पुनर्विवाह प्रशासनपालीकडील सामाजिक जबाबदारीचा वस्तुपाठ आहे. ‘सोबत पालकत्व फाउंडेशन’च्या कार्याने हे सिद्ध झाले आहे की, एकल मातांचे आर्थिक सक्षमीकरण प्रत्यक्षात होऊ शकते. लहान मुलांचा स्वीकार करून विधवा महिलांचा पुनर्विवाह होण्याने पुढील सक्षम पिढी निर्माण होण्यास हातभार लागणार आहे. ‘राजा कालस्य कारणम्|’ या उक्तीप्रमाणे, राजकीय नेतृत्वाने केवळ प्रशासकीय भूमिकेत न राहता वैयक्तिक पातळीवर पालकत्व स्वीकारल्यामुळे समाजातील रूढी-परंपरांना छेद देणारा एक सकारात्मक संदेश समाजात गेला आहे. नागपूरचा हा उपक्रम सेवा, सक्षमता आणि सामाजिक एकतेचा एक आदर्श मार्ग दाखवणारा ठरला आहे.
