राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे पाचवे सरसंघचालक कुप्पाहाली सीतारमय्या सुदर्शन (के. एस. सुदर्शन) यांची आज पुण्यतिथी. सुमारे सहा दशकांहून अधिक काळ संघ प्रचारक म्हणून राष्ट्रसेवेसाठी काम केलेल्या सुदर्शन जी यांचे व्यक्तिमत्त्व एक अभ्यासू विचारवंत, संघटक आणि प्रयोगशील विचारसरणीचे प्रतीक होते. कर्नाटकातील एका कुटुंबात जन्मलेल्या सुदर्शनजी यांनी १९५४ मध्ये जबलपूर येथील सागर विद्यापीठातून टेलिकम्युनिकेशन्स (दूरसंचार) विषयात बी.ई. ची पदवी संपादन केली. त्यानंतर जिल्हा व विभाग प्रचारक अशा विविध जबाबदाऱ्या यशस्वीपणे पार पाडल्यानंतर, १९६४ मध्ये वयाच्या २३व्या वर्षी ते संघाचे पूर्णवेळ प्रचारक बनले. पुढे १९९० मध्ये त्यांच्यावर सह-सरकार्यवाहपदाची महत्त्वाची जबाबदारी सोपवण्यात आली.
संघाच्या दैनंदिन रचनेत आणि शारीरिक शिक्षणामध्ये अनेक आधुनिक व व्यावहारिक बदल घडवून आणण्यात सुदर्शनजींचे मोलाचे योगदान होते. त्यांनी खड्ग, शूल यांसारख्या प्राचीन शस्त्रांऐवजी नियुद्ध, योगासने आणि खेळांना संघ शिक्षा वर्गाच्या शारीरिक अभ्यासक्रमात स्थान दिले, तसेच शाखेवर गायल्या जाणाऱ्या ‘प्रातःस्मरण’ ऐवजी नवीन ‘एकात्मता स्तोत्र’ आणि ‘एकात्मता मंत्र’ प्रचलित केला. पंजाबमधील खालिस्तान समस्या असो वा आसाममधील घुसखोरीविरोधी आंदोलन, आपल्या सखोल अभ्यासाच्या बळावर त्यांनी यावर ठोस उपाय सुचवले. “प्रत्येक केशधारी हिंदू आहे आणि प्रत्येक हिंदू दहा गुरुंवर व त्यांच्या पवित्र वाणीवर श्रद्धा ठेवणारा शीख आहे,” या स्पष्ट विचारांमुळे खालिस्तान आंदोलनाच्या संवेदनशील काळातही पंजाबमध्ये जातीय तणाव वाढला नाही, आणि याच विचारातून ‘राष्ट्रीय शीख संगत’ या संघटनेची पायाभरणी झाली. त्यासोबतच मुस्लिम समाजात राष्ट्रहितैषी विचार रुजवणे आणि कम्युनिस्ट चळवळीच्या अपयशामुळे वैचारिक संभ्रमात पडलेल्या बुद्धिजीवी वर्गाला राष्ट्रवादाशी जोडण्यासाठी ‘प्रज्ञा-प्रवाह’ या संघटनेची स्थापना करण्यात त्यांचा मोठा वाटा होता.
संघाचे कार्य आणि वैश्विक हिंदू एकात्मतेच्यादृष्टीने सुदर्शनजी यांनी ब्रिटन, अमेरिका, कॅनडा, मलेशिया, थायलंड यांसारख्या अनेक देशांचा प्रवास केला. १० मार्च २००० रोजी त्यांनी संघाचे ५ वे सरसंघचालक म्हणून सूत्रे हाती घेतली. नऊ वर्षे या पदाची धुरा सांभाळल्यानंतर, २१ मार्च २००९ रोजी त्यांनी मोहनजी भागवत यांच्याकडे सरसंघचालकपदाची जबाबदारी सोपवली. निवृत्तीनंतर त्यांनी भोपाळमध्ये राहून ग्रामविकास, हिंदी भाषेचा प्रचार, कृषी, गोपालन आणि स्थानिक तंत्रज्ञानाचा विकास यांसारख्या रचनात्मक कामांवर भर दिला. आयुर्वेदावर त्यांचा गाढ विश्वास होता; सुमारे २० वर्षांपूर्वी हृदयविकाराचा त्रास झाला असता त्यांनी दुधी भोपळ्याचा रस, तुळस आणि काळी मिरी यांच्या सेवनाने स्वतःला तंदुरुस्त केले होते. आयुष्याच्या शेवटी डिमेंशियाने ग्रस्त असतानाही त्यांचा प्रवास सुरूच होता. १५ सप्टेंबर २०१२ रोजी रायपूर येथे प्रभातफेरीनंतर प्राणायाम करत असताना हृदयविकाराच्या झटक्याने त्यांचे निधन झाले. मृत्यूनंतरही त्यांनी आपले डोळे ‘माधव आय बँक’ला दान करून समाजसेवेचा महान आदर्श कायम ठेवला.
