प्रस्तावना
भारतीय संस्कृती ही मूलतः निसर्गपूजक आणि पंचमहाभूतांशी एकरूप असणारी जीवनपद्धती आहे. ईश्वराची आराधना आणि प्रकृतीचे संवर्धन हे एकमेकांपासून विलग नसून एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत. लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांनी राष्ट्रजागरण, सामाजिक समरसता आणि सांस्कृतिक एकात्मतेसाठी सार्वजनिक गणेशोत्सवाची मुहूर्तमेढ रोवली. मात्र, गेल्या काही दशकांत उत्सवाला लागलेली कर्णकर्कश डीजे, इलेक्ट्रॉनिक ध्वनी आणि रासायनिक साहित्याची विकृती दूर करून, उत्सवाला पुन्हा त्याचे मूळ सात्त्विक व निसर्गस्नेही रूप देण्याची लोकचळवळ आता गतिमान होत आहे. या दिशेने सातारा नगरपालिकेने घेतलेला निर्णय पथदर्शी ठरत आहे.
सातारा पालिकेकडून पर्यावरणाचे रक्षण
सातारा नगरपालिकेने दंडात्मक कारवाईऐवजी सकारात्मक आर्थिक प्रोत्साहनाची दिशा पकडत सार्वजनिक मंडळांसाठी पारितोषिक योजना जाहीर केली आहे. यामध्ये प्लास्टर ऑफ पॅरिसऐवजी शाडू मातीची मूर्ती, डीजेऐवजी ढोल-ताशा, लेझीम, हलगी, टाळ आणि मृदंग अशा स्वदेशी पारंपरिक वाद्यांचा गजर, तसेच पर्यावरण व समाजप्रबोधनात्मक देखावे साकारणाऱ्या मंडळांना प्रत्येकी ₹५,००० चे बक्षीस दिले जाणार आहे.
या उपक्रमाचा पर्यावरणाला आणि समाजस्वास्थ्याला थेट लाभ होत आहे. विसर्जनासाठी कृत्रिम कुंड तयार करून विसर्जित झालेली माती पुन्हा स्थानिक कुंभार बांधवांना मूर्तीकामासाठी सुपूर्द केली जाण्याचा मानस आहे. कर्णकर्कश इलेक्ट्रॉनिक ध्वनीवर नियंत्रण आल्यामुळे वृद्ध, रुग्ण आणि बालकांच्या आरोग्याचे रक्षण होत असून पारंपारिक लोककलांचे पुनरुज्जीवन होण्यास मदत होईल.
महाराष्ट्रभरात विस्तारणारी पर्यावरणस्नेही प्रारूपे
सातारा पालिकेच्या या उपक्रमाप्रमाणेच महाराष्ट्रातील इतर ठिकाणी देखील अशी पर्यावरण पूरक मॉडेल्स राबविली जात आहेत.
- कराडचे ‘प्रीतीसंगम रक्षण’ मॉडेल: कृष्णा आणि कोयना नद्यांच्या पवित्र संगमाचे प्रदूषण रोखण्यासाठी कराड नगरपरिषदेने नदीपात्रातील विसर्जनावर नियंत्रण आणून प्रभागनिहाय ४२ कृत्रिम जलकुंडांची स्थापना केली आहे.
- कोल्हापूरची ‘मूर्ती दान’ चळवळ: पंचगंगा नदीचे पावित्र्य राखण्यासाठी कोल्हापूर महानगरपालिकेने सुरू केलेल्या मूर्ती दान उपक्रमाला भाविकांचा मोठा प्रतिसाद मिळत असून, संकलित मूर्तींचे इराणी खणीत विधिवत विसर्जन केले जाते.
- पुण्याचे ‘पुनरावर्तन’ व चक्रीय अर्थव्यवस्था: पुणे महानगरपालिकेने कृत्रिम हौदांमधील विसर्जित शाडू माती गोळा करून ती पुढील वर्षासाठी मूर्तिकारांना मोफत देण्याची ‘पुनरावर्तन’ मोहीम राबवली आहे; तसेच शेकडो टन निर्माल्यापासून सेंद्रिय कंपोस्ट खत तयार केले जाते.
- मुंबई व ठाण्याचे ‘मूर्तिकार सहाय्य’ धोरण: मुंबई महापालिका मूर्तिकारांना दरवर्षी ९०० टनांपेक्षा जास्त शाडू माती व नैसर्गिक रंग मोफत पुरवत आहे, तर ठाणे महापालिकेने पर्यावरणस्नेही मूर्ती घडवण्यासाठी कारागिरांना विनामूल्य मैदाने उपलब्ध करून दिली आहेत.
- नागपूरचा ‘निर्माल्य ते सेंद्रिय खत’ प्रकल्प: नागपूर महापालिकेने शहरात ४०० हून अधिक विसर्जन टाक्या उभारण्यासोबतच २०१ टन निर्माल्याचे संकलन करून त्यापासून ५० टनांपेक्षा जास्त जैविक खत निर्माण करून सार्वजनिक उद्यानांसाठी वापरले आहे.
निष्कर्ष
धर्म, संस्कृती आणि निसर्गाचे रक्षण यांचा मेळ घालणारी ही प्रारूपे केवळ प्रशासकीय योजना नसून सामाजिक दायित्वाचे प्रतीक आहेत. सातारा पालिकेचे प्रोत्साहन मॉडेल, कोल्हापूरचे मूर्ती दान आणि पुण्याचे माती पुनर्वापर मॉडेल यांचा समन्वय साधून ही व्यवस्था संपूर्ण महाराष्ट्रात व्यापक स्तरावर राबविल्यास गणेशोत्सवाचे आध्यात्मिक पावित्र्य आणि निसर्गाचे आरोग्य दोन्ही अबाधित राहतील.
