भारताच्या वेगाने बदलणाऱ्या अर्थव्यवस्थेत स्टार्टअप परिसंस्था ही नव्या उद्योजकतेची महत्त्वाची ओळख बनली आहे. तंत्रज्ञान, नवकल्पना, डिजिटल सेवा आणि नव्या व्यवसाय मॉडेलच्या माध्यमातून तरुणाई उद्योगविश्वात आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण करत आहे. या बदलत्या चित्रात महाराष्ट्राने देशातील स्टार्टअप क्षेत्रात आघाडी घेतली आहे. पश्चिम क्षेत्रीय परिषदेच्या गोव्यात झालेल्या २८व्या बैठकीत केंद्रीय गृह व सहकारमंत्री अमित शाह यांनी महाराष्ट्रातील स्टार्टअप परिसंस्थेचा विशेष उल्लेख केला. राज्यात ३३ हजार ८७२ स्टार्टअप्स कार्यरत असून, स्टार्टअपच्या संख्येत महाराष्ट्र देशात पहिल्या क्रमांकावर असल्याचे त्यांनी नमूद केले. मुंबई ही जागतिक भांडवल आणि गुंतवणुकीसाठी महत्त्वाचे केंद्र म्हणून पुढे येत असल्याचेही त्यांनी सांगितले.
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी १६ जानेवारी २०१६ रोजी सुरू केलेल्या ‘स्टार्टअप इंडिया’ उपक्रमाला २०२६ मध्ये दहा वर्षे पूर्ण झाली. या दशकभरात भारतातील स्टार्टअप परिसंस्थेने मोठी झेप घेतली आहे. जानेवारी २०२६ अखेर देशात दोन लाख १२ हजारांहून अधिक मान्यताप्राप्त स्टार्टअप्स असल्याची माहिती उपलब्ध आहे. राज्यनिहाय आकडेवारीत महाराष्ट्र ३३ हजार ८७२ स्टार्टअप्ससह आघाडीवर आहे. त्यानंतर कर्नाटकात २० हजार २८७, उत्तर प्रदेशात १९ हजार ६८१, दिल्लीमध्ये १९ हजार ३७४ आणि तामिळनाडूमध्ये १७ हजार १७९ मान्यताप्राप्त स्टार्टअप्स आहेत. महाराष्ट्रातील स्टार्टअप्सची संख्या केवळ महानगरांपुरती मर्यादित नसून तंत्रज्ञान, वित्तीय सेवा, आरोग्य, शिक्षण, कृषी, उत्पादन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि हरित ऊर्जा अशा विविध क्षेत्रांमध्ये त्यांचा विस्तार होत आहे.
महाराष्ट्राच्या या परिसंस्थेला मुंबई आणि पुण्यासारख्या शहरांचा मोठा आधार मिळाला आहे. मुंबई देशाची आर्थिक राजधानी असल्याने फिनटेक, डिजिटल बँकिंग, वित्तीय सेवा आणि गुंतवणूक क्षेत्रातील स्टार्टअप्ससाठी येथे मोठी बाजारपेठ उपलब्ध आहे. पुण्याने माहिती-तंत्रज्ञान, शिक्षण, संशोधन आणि अभियांत्रिकी क्षेत्रातील कौशल्याच्या बळावर स्टार्टअप परिसंस्थेला चालना दिली आहे. त्याचबरोबर नागपूर, नाशिक, छत्रपती संभाजीनगर, कोल्हापूर आणि इतर शहरांमध्येही नवउद्योजकतेचे वातावरण विकसित होत आहे. त्यामुळे स्टार्टअप संस्कृती हळूहळू महानगरांच्या पलीकडे जाऊन राज्याच्या विविध भागांत पोहोचत आहे.
राज्याच्या स्टार्टअप परिसंस्थेला धोरणात्मक पातळीवरही पाठबळ देण्यात आले आहे. महाराष्ट्र राज्य इनोव्हेशन सोसायटीच्या माध्यमातून नवउद्योजकांना मार्गदर्शन, इन्क्युबेशन आणि विविध प्रकारचे सहाय्य उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. नव्या कल्पनांना उद्योगात रूपांतरित करण्यासाठी इन्क्युबेशन सेंटर, मेंटॉरशिप, निधी, पेटंटविषयक मार्गदर्शन आणि तज्ज्ञांचे सहाय्य यांसारख्या सुविधा महत्त्वाच्या ठरत आहेत. ग्रामीण आणि दुर्गम भागातील तरुणांनाही या परिसंस्थेशी जोडण्याच्या प्रयत्नांमुळे स्टार्टअपचा विस्तार अधिक व्यापक होऊ शकतो.
स्टार्टअप क्षेत्राचा परिणाम केवळ गुंतवणुकीपुरता मर्यादित राहत नाही. त्यातून रोजगारनिर्मितीलाही मोठी चालना मिळते. मार्च २०२६ अखेर महाराष्ट्रात ३८ हजार ६६० हून अधिक संस्थांना अधिकृत स्टार्टअप म्हणून मान्यता मिळाल्याचे आकडे दिले आहेत. या स्टार्टअप्सच्या माध्यमातून चार लाखांहून अधिक प्रत्यक्ष रोजगार निर्माण झाल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे नवउद्योजकता ही तरुणांसाठी केवळ स्वतःचा व्यवसाय उभारण्याची संधी न राहता इतरांसाठी रोजगार निर्माण करण्याचे माध्यम बनत आहे.
महाराष्ट्राच्या स्टार्टअप परिसंस्थेचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे विविध क्षेत्रांमध्ये होत असलेला विस्तार. कृषी क्षेत्रात ड्रोन, स्मार्ट शेती, साठवणूक, पुरवठा साखळी आणि बाजारपेठेशी थेट जोडणी यासाठी तंत्रज्ञानाचा वापर वाढत आहे. फिनटेक क्षेत्रात डिजिटल व्यवहार आणि वित्तीय सेवांमध्ये नवे व्यवसाय मॉडेल विकसित होत आहेत. आरोग्य क्षेत्रातील तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, ई-कॉमर्स, संरक्षण तंत्रज्ञान आणि हरित ऊर्जेशी संबंधित नवकल्पनांनाही वाढती संधी मिळत आहे. या विविधतेमुळे महाराष्ट्राची स्टार्टअप परिसंस्था एका विशिष्ट उद्योगावर अवलंबून न राहता बहुआयामी बनत आहे.
पश्चिम भारताच्या आर्थिक सामर्थ्याचे वर्णन करताना अमित शाह यांनी ‘WEST’ या संकल्पनेचा उल्लेख केला. ‘W’ म्हणजे Wealth and Finance, ‘E’ म्हणजे Export and Ports, ‘S’ म्हणजे Startups and Semiconductor आणि ‘T’ म्हणजे Tourism and Blue Economy, अशी या संकल्पनेची मांडणी करण्यात आली. या सर्व क्षेत्रांमध्ये पश्चिम भारताचा देशाच्या अर्थव्यवस्थेत मोठा वाटा असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. या व्यापक आर्थिक चौकटीत महाराष्ट्रातील स्टार्टअप क्षेत्राला मिळालेले आघाडीचे स्थान महत्त्वाचे ठरते.
स्टार्टअपच्या संख्येत देशात पहिल्या क्रमांकावर असणे हे महाराष्ट्रातील उद्योजकतेच्या वाढत्या व्याप्तीचे द्योतक आहे. मात्र या परिसंस्थेची पुढील दिशा रोजगाराची गुणवत्ता, नवकल्पनांची व्यावसायिक क्षमता, ग्रामीण भागातील सहभाग, गुंतवणुकीची उपलब्धता आणि जागतिक बाजारपेठेत विस्तार यावर अवलंबून राहणार आहे. महाराष्ट्राने पारंपरिक उद्योग आणि सेवा क्षेत्राबरोबरच नव्या तंत्रज्ञानाधारित अर्थव्यवस्थेतही आपली उपस्थिती मजबूत केली आहे. त्यामुळे स्टार्टअप क्षेत्रातील ही आघाडी राज्याच्या बदलत्या आर्थिक रचनेतील महत्त्वाचा टप्पा मानली जात आहे.
