भारत आणि पाकिस्तान यांच्यातील संघर्षाचा इतिहास केवळ पारंपरिक युद्धांपुरता मर्यादित राहिलेला नाही. सीमापार दहशतवाद, घुसखोरी, दहशतवादी संघटनांना मिळणारे समर्थन आणि माहितीच्या माध्यमातून कथानक बदलण्याचे प्रयत्न या विविध पद्धतींनी भारतासमोर सुरक्षा आव्हाने निर्माण झाली आहेत. या पार्श्वभूमीवर ‘प्रॉक्सी वॉर’ म्हणजेच दुसऱ्या घटकांच्या माध्यमातून संघर्ष करण्याची रणनीती हा भारत-पाकिस्तान संबंधांमधील महत्त्वाचा विषय ठरतो. गेल्या काही वर्षांत या संघर्षाचे स्वरूप पारंपरिक दहशतवादापासून सोशल मीडिया, डीपफेक, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि माहिती युद्धापर्यंत विस्तारल्याचे दिसून येते.
१९४७ नंतर भारत-पाकिस्तानमध्ये १९४७-४८, १९६५ आणि १९७१ अशी युद्धे झाली. १९९९ मध्ये कारगिल संघर्षही झाला. त्यानंतर सीमापार दहशतवाद हा भारताच्या सुरक्षेतील प्रमुख चिंतेचा विषय राहिला. उरी आणि पुलवामा यांसारख्या दहशतवादी हल्ल्यांनंतर भारताने सीमापार दहशतवादी पायाभूत सुविधांवर लष्करी कारवाई केली. २०१९ मध्ये पुलवामा हल्ल्यानंतर बालाकोट येथे जैश-ए-मोहम्मदच्या प्रशिक्षण केंद्रावर हवाई कारवाई करण्यात आल्याचे भारत सरकारने सांगितले.
या संघर्षातील महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे २२ एप्रिल २०२५ रोजी पहलगाम येथे झालेला दहशतवादी हल्ला. या हल्ल्यात २६ नागरिकांचा मृत्यू झाला. त्यानंतर भारताने ७ मे २०२५ रोजी ‘ऑपरेशन सिंदूर’ सुरू केल्याचे संरक्षण मंत्रालयाने जाहीर केले. भारताच्या अधिकृत माहितीनुसार, पाकिस्तान आणि पाकिस्तानव्याप्त जम्मू-काश्मीरमधील दहशतवादी पायाभूत सुविधांशी संबंधित नऊ ठिकाणांवर लक्ष्यित कारवाई करण्यात आली. भारताने या कारवाईला केंद्रित आणि मर्यादित स्वरूपाची कारवाई असल्याचे स्पष्ट केले.
यानंतर संघर्षाने आणखी एक आयाम घेतला. भारत सरकारच्या माहितीनुसार, ७ आणि ८ मेच्या रात्री पाकिस्तानकडून ड्रोन आणि क्षेपणास्त्रांच्या माध्यमातून भारतातील विविध लष्करी ठिकाणांना लक्ष्य करण्याचा प्रयत्न झाला. भारताच्या एकात्मिक हवाई संरक्षण आणि काउंटर-ड्रोन यंत्रणांनी हे हल्ले निष्प्रभ केल्याचे संरक्षण मंत्रालयाने सांगितले. त्यानंतर भारताने पाकिस्तानमधील काही हवाई संरक्षण आणि लष्करी सुविधांवर कारवाई केल्याचे अधिकृत निवेदनांत नमूद आहे. १० मे रोजी दोन्ही देशांच्या लष्करी अधिकाऱ्यांमध्ये संपर्क झाल्यानंतर लष्करी कारवाया थांबविण्याबाबत सहमती झाली.
मात्र आधुनिक संघर्षाची व्याप्ती केवळ रणांगणापुरती राहिलेली नाही. सोशल मीडिया आणि डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर माहितीचा वेग मोठ्या प्रमाणात वाढल्यामुळे ‘इन्फॉर्मेशन वॉरफेअर’ किंवा माहिती युद्ध हे राष्ट्रीय सुरक्षेतील स्वतंत्र आव्हान बनले आहे. खोटे व्हिडिओ, जुने फुटेज नव्या घटनेशी जोडणे, बनावट छायाचित्रे आणि एआयच्या मदतीने तयार केलेले दृश्य यांचा वापर करून जनमतावर प्रभाव टाकण्याचे प्रयत्न जगभरात दिसत आहेत.
याचे ताजे उदाहरण सप्टेंबर २०२६ मध्ये पाकिस्तान एअर फोर्सच्या एअर फोर्स डे निमित्त प्रसिद्ध झालेल्या ‘Fizaon Ke Pasbaan’ या व्हिडिओच्या संदर्भात चर्चेत आले. माध्यमांच्या वृत्तानुसार, या एआय-आधारित व्हिडिओमध्ये २०२५ च्या संघर्षादरम्यान पाकिस्तानने भारतातील ३२ हवाई तळांना लक्ष्य केल्याचे, एस-४०० प्रणाली नष्ट केल्याचे तसेच संसद आणि आयएनएस विक्रांतसारख्या महत्त्वाच्या ठिकाणांवर हल्ले केल्याचे दावे दृश्यरूपात दाखवण्यात आले. या दाव्यांसाठी स्वतंत्र छायाचित्रात्मक किंवा उपग्रह पुरावे व्हिडिओमध्ये देण्यात आले नसल्याचे वृत्त आहे. त्यामुळे अशा डिजिटल सामग्रीचे मूल्यमापन करताना अधिकृत पुरावे आणि स्वतंत्र पडताळणी महत्त्वाची ठरते.
प्रॉक्सी वॉरचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे संघर्षाची किंमत थेट युद्धापेक्षा वेगळ्या मार्गाने वाढवण्याचा प्रयत्न. दहशतवादी संघटनांचा वापर, घुसखोरी, शस्त्रे किंवा अमली पदार्थांची तस्करी, ड्रोनच्या माध्यमातून घडवून आणल्या जाणाऱ्या कारवाया आणि ऑनलाइन दिशाभूल करणारी माहिती यामुळे सुरक्षा यंत्रणांसमोर बहुआयामी आव्हान निर्माण होते. त्यामुळे आधुनिक राष्ट्रीय सुरक्षेत केवळ सीमांचे संरक्षण पुरेसे नसून सायबर सुरक्षा, डिजिटल साक्षरता, गुप्तचर यंत्रणांमधील समन्वय आणि त्वरित तथ्य पडताळणी यांनाही महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
भारतासाठी या बदलत्या आव्हानाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे तंत्रज्ञानाधारित संरक्षण क्षमता. ‘ऑपरेशन सिंदूर’च्या संदर्भात भारत सरकारने स्वदेशी आकाश क्षेपणास्त्र प्रणाली, काउंटर-यूएएस व्यवस्था आणि बहुस्तरीय हवाई संरक्षण यांचा वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. आधुनिक युद्धात ड्रोन, इलेक्ट्रॉनिक वॉरफेअर, उपग्रह आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांचे महत्त्व वाढत असल्याने संरक्षण क्षेत्रातील तांत्रिक आत्मनिर्भरता अधिक महत्त्वाची बनत आहे.
भारत-पाकिस्तान संबंधांचा अनुभव पाहता भविष्यातील संघर्ष हा पारंपरिक रणांगणासोबतच माहिती, तंत्रज्ञान आणि सायबर क्षेत्रातही घडण्याची शक्यता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे कोणत्याही देशाकडून किंवा संघटनेकडून प्रसिद्ध होणाऱ्या दाव्यांकडे भावनिक प्रतिक्रिया न देता त्यांची स्वतंत्र पडताळणी करणे आवश्यक ठरते. विशेषतः एआयमुळे वास्तवासारखे दिसणारे बनावट व्हिडिओ तयार करणे सोपे झाले आहे.
प्रॉक्सी वॉरचा मुकाबला हा केवळ लष्करी शक्तीचा विषय नसून राष्ट्रीय सुरक्षा व्यवस्थेच्या सर्व घटकांच्या समन्वयाचा विषय आहे. दहशतवादाविरोधातील गुप्तचर यंत्रणा, सीमासुरक्षा, हवाई संरक्षण, सायबर सुरक्षा आणि माहितीची विश्वासार्हता या सर्व बाबी एकत्रितपणे मजबूत करणे आवश्यक आहे. भारत-पाकिस्तान संघर्षाचे बदलते स्वरूप पाहता भविष्यात ‘सीमेवरील युद्ध’ आणि ‘डिजिटल युद्ध’ यांच्यातील सीमारेषा अधिक अस्पष्ट होऊ शकते. त्यामुळे सत्यापित माहिती, तांत्रिक सज्जता आणि संस्थात्मक समन्वय हेच अशा बहुआयामी सुरक्षेच्या आव्हानांना सामोरे जाण्याचे महत्त्वाचे आधार ठरतील.
