प्रस्तावना
चिन्मय मिशन ब्रिटनच्या ७५ व्या वर्धापनदिनाचे औचित्य साधून लंडन येथील ऐतिहासिक थेम्स नदीच्या तीरावर ‘गंगा आरती ऑन द थेम्स : अ सेरेमनी ऑफ लाइट’ हा अभूतपूर्व सोहळा आयोजित करण्यात आला. ग्रीनविच येथील युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ असलेल्या ‘ओल्ड रॉयल नेव्हल कॉलेज’च्या प्रांगणात आणि थेम्सच्या रॉयल पायऱ्यांवर शेकडो भाविक आणि मान्यवरांच्या उपस्थितीत हा कार्यक्रम पार पडला. वार्षिक ‘टोटली थेम्स फेस्टिव्हल’च्या सहकार्याने आयोजित केलेल्या या सोहळ्यात भारतीय संस्कृतीतील गंगा आरतीची भव्यता आणि आध्यात्मिक तत्त्वज्ञान यांचा मिलाफ पाहायला मिळाला.
चिन्मय मिशनचे जागतिक प्रमुख स्वामी स्वरूपानंद यांनी स्पष्ट केल्यानुसार, गंगा नदी ही केवळ एक भौतिक जलस्रोत नसून ती ज्ञानप्रवाह, चेतना आणि जीवनदायिनी शक्तीचे प्रतीक आहे. स्वामी चिन्मयानंद यांनी हिमालयात गंगा तीरावर घेतलेल्या वेदान्त ज्ञानाच्या प्रेरणेतून या संस्थेची स्थापना केली होती, ज्याचा पुनरुच्चार या सोहळ्यात करण्यात आला.
या ऐतिहासिक सोहळ्याचे सर्वात लक्षणीय वैशिष्ट्य म्हणजे पारंपरिक धार्मिक कर्मकांडांचा गाभा अबाधित ठेवून स्थानिक नदीपरिसंस्थेचे रक्षण करण्यासाठी घेतलेले पर्यावरणपूरक निर्णय होत. परंपरेचा आदर करताना आधुनिक जलसंवर्धनाची मानके आणि स्थानिक कायदेशीर तरतुदींचे काटेकोर पालन करत आयोजकांनी शाश्वत व्यवस्थापनाचा एक जागतिक वस्तुपाठ सादर केला.
‘शून्य-विसर्जन’ धोरण
पारंपरिक हिंदू धर्मशास्त्रामध्ये निसर्गातील पंचमहाभूतांची पूजा करताना नदीला प्रत्यक्ष वस्तू अर्पण करण्याची रीत असली, तरी लंडन येथील सोहळ्यात ‘नदीत काहीही अर्पण नाही’ हे मध्यवर्ती धोरण कठोरपणे राबवण्यात आले. आयोजकांनी स्पष्ट निर्देश जारी केले होते की, भाविक अथवा पुरोहितांकडून कोणत्याही प्रकारची फुले, हार, कुंकू, खाद्यसामग्री, नाणी किंवा मूर्ती थेम्स नदीच्या पाण्यात सोडल्या जाणार नाहीत. जेव्हा सेंद्रिय पदार्थ पाण्यात कुजतात, तेव्हा पाण्याच्या विघटनाची प्रक्रिया वेगवान होते आणि पाण्यातील जैविक ऑक्सिजनची मागणी वाढून जलचरांचे अस्तित्व धोक्यात येते. हे वैज्ञानिक वास्तव लक्षात घेऊन कोणतीही वस्तू विसर्जित न करण्याचा निर्णय घेऊन जलप्रदूषणाचा उगमच रोखण्यात आला.
संपूर्ण विधी नदीच्या पाण्याबाहेर, ग्रीनविचच्या ऐतिहासिक घाटाच्या पायऱ्यांवर संपन्न झाला. पुरोहित आणि उपासक पाण्यामध्ये उतरले नाहीत, ज्यामुळे नदीच्या काठावरील मातीची धूप, नैसर्गिक गाळाची हालचाल आणि काठावर आश्रय घेणाऱ्या सूक्ष्मजीवांचे अधिवास सुरक्षित राहिले. नदीचे पावित्र्य तिच्या भौतिक प्रवाहाला बाधा न पोहोचवताही राखता येते, हे या संरचनेत सिद्ध झाले.
दीप व्यवस्थापन
गंगा आरतीच्या मूळ संकल्पनेमध्ये अग्नीच्या माध्यमातून प्रकाशाची आराधना केली जाते. भारतीय घाटांवर भाविक तेलाचे किंवा तुपाचे दिवे पानांच्या द्रोणात ठेवून नदीच्या प्रवाहात सोडतात. मात्र, थेम्स नदी ही उत्तर समुद्राशी जोडलेली एक भरती-ओहोटीची तीव्र प्रवाहाची नदी आहे. अशा पात्रात शेकडो दिवे सोडल्यास जळणारे तेल पाण्याच्या पृष्ठभागावर पसरून प्राणवायूच्या देवाणघेवाणीत अडथळा आणू शकते, शिवाय अर्धवट जळालेल्या वाती आणि द्रोण प्लास्टिक वा धातूच्या घटकांसह जलप्रदूषणात भर घालतात.
या समस्येवर मात करण्यासाठी आयोजकांनी आरतीचे दीप नदीपात्रात न सोडता काठावरच स्थिर ठेवण्याचा धोरणात्मक निर्णय घेतला. पुरोहितांनी पारंपरिक बहुमजली पितळी समया आणि दीपमाळा हातामध्ये धरून पाण्याच्या दिशेने प्रकाशाचे नमन केले, मात्र कोणत्याही ज्योतीचा किंवा तेलाचा थेट संपर्क नदीच्या पाण्याशी येऊ दिला नाही. या रचनेमुळे अग्नी आणि प्रकाशाचे विधीवत आवाहन पारंपरिक श्रद्धेनुसार संपन्न झाले आणि जलपरिसंस्थेला पूर्णपणे सुरक्षितही ठेवण्यात आले.
प्लास्टिकबंदी
हजारो भाविकांच्या उपस्थितीमुळे निर्माण होऊ शकणाऱ्या कचऱ्याचे व्यवस्थापन करणे हे आयोजकांसमोर मोठे आव्हान होते. हा धोका ओळखून संपूर्ण उत्सवस्थळी ‘एकल-वापर प्लास्टिक’ वापरण्यावर सक्त बंदी घालण्यात आली होती. अन्नपदार्थांचे स्टॉल्स, पिण्याच्या पाण्याचे वितरण आणि पूजेच्या संकुलात प्लास्टिक पिशव्या, प्लास्टिकच्या बाटल्या, थर्माकोलची भांडी अथवा प्लास्टिक वेष्टनांना मज्जाव करण्यात आला.
कार्यक्रमाला येणाऱ्या भाविकांना स्वतःच्या पुनर्वापर करण्याजोग्या पाण्याच्या बाटल्या आणि बसण्यासाठी चादरी सोबत आणण्याचे आवाहन करण्यात आले होते. उत्सव संपल्यानंतर काठावर कोणताही कचरा उरणार नाही आणि वाऱ्याच्या झोतात हलके घटक नदीच्या पात्रात उडून जाणार नाहीत, याची खबरदारी घेण्यासाठी स्वयंसेवकांची स्वतंत्र पथके तैनात करण्यात आली होती. या सक्रिय कचरा व्यवस्थापनामुळे लंडनच्या मध्यवर्ती भागातून वाहणाऱ्या या ऐतिहासिक नदीकाठचा परिसर विधी संपल्यानंतरही मूळ स्थितीत स्वच्छ राहिला.
स्थानिक पर्यावरण कायदे आणि नौकानयन सुरक्षेचे काटेकोर पालन
ब्रिटनमधील थेम्स नदी ही केवळ एक नैसर्गिक संपत्ती नसून ती एक अत्यंत गजबजलेली जलवाहतूक प्रणाली आहे, ज्याचे नियमन ‘पोर्ट ऑफ लंडन अथॉरिटी’ आणि ‘एन्व्हायर्नमेंट एजन्सी’ द्वारे केले जाते. ब्रिटिश जलकायद्यांनुसार थेम्सच्या भरती-ओहोटीच्या पट्ट्यात कोणताही घनकचरा, रसायने किंवा जळणारे घटक विसर्जित करणे बेकायदेशीर मानले जाते.
थेम्सच्या पर्यावरण संहितेशी सुसंगत राहूनच चिन्मय मिशनने परवानग्या मिळवल्या आणि कार्यक्रम आखला. स्थानिक प्रशासनाचे नियम आणि धार्मिक परंपरा यांच्यात कोणताही संघर्ष न होऊ देता, उलट आधुनिक कायद्यांच्या चौकटीत राहून एका प्राचीन परंपरेचे यशस्वी सादरीकरण करता येते, हे या समन्वयातून स्पष्ट झाले.
थेम्सच्या स्थानिक जलपरिसंस्थेचे रक्षण
निष्कर्ष
लंडनमध्ये थेम्स नदीकाठी संपन्न झालेली ही पहिली ‘गंगा आरती’ केवळ एक सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक सोहळा न ठरता, धार्मिक श्रद्धा आणि पर्यावरणीय उत्तरदायित्व यांच्यातील परिपक्व समन्वयाचे जागतिक प्रतीक ठरली आहे. नदीप्रती आदर व्यक्त करण्याचा खरा मार्ग तिच्यात भौतिक वस्तूंचे विसर्जन करणे नसून, तिच्या प्रवाहाचे आणि परिसंस्थेचे रक्षण करणे हाच आहे, हा स्वामी स्वरूपानंद आणि चिन्मय मिशनने मांडलेला विचार या सोहळ्यातील प्रत्येक कृतीतून दिसून आला.
जमिनीवरच विधी मर्यादित ठेवणे, दिवे काठावरच पेटवणे, विसर्जन पूर्णपणे टाळणे आणि प्लास्टिकमुक्त संकुलाची निर्मिती करणे या उपायांमुळे हा सोहळा पर्यावरण संवर्धनाच्या जागतिक मानकांवर पूर्णपणे खरा उतरला. भविष्यात जगभरात आयोजित केल्या जाणाऱ्या कोणत्याही मोठ्या नदीकाठच्या धार्मिक उत्सवांसाठी हे हिंदू लंडन मॉडेल एक आदर्श आणि अनुकरणीय प्रारूप ठरले आहे.
