प्रस्तावना
आपण अनेकदा भारतातील वैविध्यपूर्ण संस्कृती अनुभवण्यासाठी वेगवेगळ्या राज्यांमध्ये प्रवास करतो—कुल्लूचा दसरा, वाराणसीची देव दिवाळी किंवा गोव्याचा कार्निव्हल पाहण्यासाठी पर्यटकांची नेहमीच रीघ लागते. असंच एक मध्यप्रदेशातील लोकोत्सव म्हणजेच ‘डोल ग्यारस’. मध्य प्रदेशाच्या सांस्कृतिक पटलावर भाद्रपद महिन्यातील शुक्ल पक्षातील एकादशीला साजरा होणारा ‘डोल ग्यारस’ हा सण वैष्णव भक्ती आणि मध्ययुगीन युद्धकलेचा एक अनोखा संगम मानला जातो. मंदिरात विराजमान असणाऱ्या विग्रहांना भव्य सजवलेल्या लाकडी वा धातूच्या पालख्यांमध्ये (विमानांमध्ये) बसवून जलाशयांकडे नेणे, त्यांना स्नान करवून जलविहार घडवणे आणि परतीच्या प्रवासात आखाड्यांच्या शौर्यप्रदर्शनासह संपूर्ण नगराची प्रदक्षिणा करणे, ही या उत्सवाची मध्यवर्ती रचना आहे.
धार्मिक व पौराणिक संदर्भ
आषाढ महिन्यातील देवशयनी एकादशीपासून योगनिद्रेत लीन झालेले भगवान श्रीविष्णू भाद्रपद शुक्ल एकादशीला झोपेत आपली कूस बदलतात, अशी प्राचीन मान्यता आहे. या निद्रा-परिवर्तनामुळे या तिथीला ‘परिवर्तिनी एकादशी’ किंवा ‘पार्श्व एकादशी’ म्हटले जाते. विश्वाचे पालनकर्ते कूस बदलतात म्हणजेच सृष्टीच्या ऊर्जेमध्ये सकारात्मक स्थित्यंतर घडून येते, या भावाने भाविक या दिवशी उपवास ठेवून श्रीहरीची विशेष उपासना करतात.
या तात्विक अधिष्ठानासोबतच डोल ग्यारसचा सर्वात प्रभावी लोकधर्मीय संदर्भ भगवान श्रीकृष्णाच्या जन्मोत्तर संस्कारांशी जोडलेला आढळतो. श्रीकृष्ण जन्माष्टमीच्या अठराव्या (काही प्रांतांत सोळाव्या अथवा अकराव्या) दिवशी माता यशोदेने बालकृष्णाचे ‘जलवा पूजन’ (ज्याला ग्रामीण बोलीत कुआं पूजन, घाट पूजन अथवा सूरज पूजन म्हणतात) संपन्न केले होते. भारतीय प्रसूती संस्कारांत बाळाला आणि मातेला प्रथमच घराबाहेर काढून सूर्यदर्शन घडवण्याची आणि पाणवठ्याची पूजा करण्याची ही प्राचीन प्रथा आहे. या दिवशी यशोदेने बालमुकुंदाची वस्त्रे धुतली, त्यांना नटवून सुंदर पाळण्यात बसवले आणि संपूर्ण गोकुळात त्यांची मिरवणूक काढली. याचेच स्मरण म्हणून मंदिरांतील बालकृष्णाला किंवा विष्णूंच्या विग्रहांना रथात वा डोलात बसवून नगरभ्रमण घडवले जाते. लोकमान्यतेनुसार, जोपर्यंत डोल ग्यारसचे व्रत करून देवाच्या जलवा पूजनाचे दर्शन घेतले जात नाही, तोपर्यंत जन्माष्टमीचे व्रत परिपूर्ण मानले जात नाही.
कसा साजरा करतात?
डोल ग्यारसला मंदिरांतील बालकृष्ण, शालिग्राम किंवा भगवान विष्णूंच्या विग्रहांना लाकूड, तांबे, पितळ अथवा चांदीच्या नक्षीदार पालख्यांमध्ये (विमानांमध्ये) विराजमान केले जाते. मंदिराच्या शिखरासारखा आकार असणाऱ्या या विमानांना मोगरा, शेवंती व झेंडूच्या फुलांनी आच्छादले जात असल्याने माळव्यात त्यांना ‘फूलडोल’ म्हणतात. हे विमान चाकांवर चालवण्याऐवजी भाविक स्वतःच्या खांद्यांवर वाहून नेतात. भाविकांच्या पावलांच्या लयीनुसार विमानाला लागणाऱ्या हेलकाव्यांमुळे देव प्रत्यक्ष पाळण्यात झुलत असल्याचा भास होतो. संध्याकाळी ही विमाने नदी, तलाव किंवा घाटांवर पोहोचतात. तेथे सामूहिक महाआरती करून विग्रहांना पवित्र स्नान व जलविहार घडवला जातो.
प्रादेशिक परंपरांचे वैविध्य
- इंदूर आणि उज्जैन: इंदूरच्या ऐतिहासिक राजवाडा चौकात विविध भागांतून १५० हून अधिक सजवलेले डोल एकत्र येतात. उज्जैनमध्ये बैरवा समाजातर्फे १०५ वर्षांहून अधिक काळ अखंड ‘फूलडोल समारोह’ काढला जातो, ज्यामध्ये धार्मिक देखाव्यांसोबतच सिंहस्थ आणि सामाजिक प्रबोधनाचे फलक प्रदर्शित केले जातात.
- ओरछा: बुंदेलखंडातील ओरछा येथे प्रभू श्रीरामाला ‘राजा’ रूपात पूजले जाते. मंदिरातून विमान बाहेर पडताच मध्य प्रदेश पोलीस दलाचे जवान रामराजा सरकारला सशस्त्र सलामी (‘गार्ड ऑफ ऑनर’) देतात आणि त्यानंतर बेतवा नदीत शासकीय सन्मानाने जलविहार संपन्न होतो.
- हाटपिपल्या (देवास): येथील भमोरी नदीच्या नृसिंह घाटावर भगवान नृसिंहांची ७.५ किलो वजनाची पाषाणमूर्ती नदीपात्रात सोडली जाते. १२७ वर्षांच्या परंपरेनुसार ही जड दगडी मूर्ती पाण्यात तीन वेळा तरंगते. मूर्ती तरंगल्यास आगामी वर्ष दुष्काळमुक्त राहील, असा शेतकऱ्यांचा दृढ विश्वास आहे.
आखाडा संस्कृती आणि शौर्यप्रदर्शन
डोल ग्यारसच्या मिरवणुकांमध्ये स्थानिक आखाड्यांचे मल्ल आणि पैलवान अग्रभागी असतात. ढोल-ताशांच्या गजरत लाठी-काठी, पट्टा, तळपत्या तलवारींचे हात आणि अंधारात पेटत्या मशाली (बनेठी) फिरवून चित्तथरारक कसरती सादर केल्या जातात. यामध्ये आता महिला मल्लही आत्मविश्वासाने सहभाग नोंदवतात. सुतार, शिंपी, माळी अशा सर्व समाजांच्या सहकार्यातून विमानांची तयारी होते. अनंत चतुर्दशीच्या तोंडावर हा उत्सव येत असल्याने गणेशोत्सवाचे देखावे आणि डोल ग्यारसची विमाने समोरासमोर येतात, ज्यामुळे शिव आणि विष्णू उपासनेचा सुंदर समन्वय साधला जातो. डोल ग्यारस हा सण मध्य भारताच्या सामूहिक एकात्मतेचे आणि समृद्ध लोकसंस्कृतीचे जिवंत प्रतीक ठरतो.
जय कन्हैयालाल की!
डोल ग्यारस हा सण मध्य प्रदेशाच्या सांस्कृतिक अखंडतेचे आणि माणसाच्या उत्सवप्रियतेचे दर्शन आहे. आधुनिक काळात नागरीकरण आणि डिजिटल मनोरंजनाचे प्रमाण वाढले असतानाही डोल ग्यारसला रस्त्यांवर उसळणारी गर्दी लोकसंस्कृतीच्या सातत्याची साक्ष देते.
पावसाळ्याच्या उत्तरार्धात, निसर्गाच्या हिरव्यागार पार्श्वभूमीवर जेव्हा मंदिरांमधील अनेक सजलेली देव-विमाने रस्त्यांवर उतरतात, तेव्हा संपूर्ण मध्य प्रदेश एका चैतन्यमय भक्तीमेळ्यात रूपांतरित होतो. हा केवळ एक धार्मिक आचार नसून इतिहास, पर्यावरण, लोककला आणि मानवी एकोप्याचा असा संगम आहे, ज्याचा साक्षीदार होण्यासाठी प्रत्येकाने एकदा तरी मध्य प्रदेशची वाट धरली पाहिजे.
