प्रस्तावना
दिवाळीच्या लखलखत्या दीपोत्सवात, कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला आपण ‘बलीप्रतिपदा’ साजरी करतो. अंगणात पणत्यांचा उजेड असताना, ग्रामीण महाराष्ट्रात प्रत्येक घरात एक साद घातली जाते— “इडा पीडा टळो आणि बळीचे राज्य येवो!” ही प्रार्थना करताना आपल्या डोळ्यांसमोर उभा राहतो तो एक महादानी राजा. एक प्रश्न साहजिकच पडतो; अत्यंत पुण्यवान, न्यायप्रिय आणि प्रजाहितदक्ष असूनही बळी राजाबरोबर असे का घडले? त्याला पाताळात का धाडले गेले? आणि या पौराणिक राजाचे नाव आपल्या शेतकऱ्याला का दिले गेले? या प्रश्नांची उत्तरे शोधताना भारतीय तत्त्वज्ञान,अध्यात्म आणि कृषी संस्कृतीचा एक अत्यंत सुंदर संगम पाहायला मिळतो.
भक्त प्रल्हादाचा वारसा आणि वामन अवतार
बळी राजा हा दैत्य कुळातील असला तरी तो अत्यंत सात्त्विक होता. त्याचे घराणेच मुळी महान भक्तांचे! साक्षात परमेश्वराला लाकडी खांबातून प्रकट व्हायला लावणारा भक्त प्रल्हाद हा बळीचा आजोबा. (प्रल्हादाचा पुत्र विरोचन आणि विरोचनाचा पुत्र बळी). प्रल्हादाचा नातू असल्याने बळी राजावर भक्तीचे, दातृत्वाचे आणि धर्माचे संस्कार उपजतच होते. आपल्या पराक्रमाच्या आणि तपश्चर्येच्या बळावर त्याने त्रैलोक्य जिंकले आणि स्वर्गावरही आपला ध्वज फडकवला. एकदा, बळी राजा नर्मदा नदीच्या तीरावर भृगुकच्छ येथे आपला शंभरावा अश्वमेध यज्ञ करत होता. हा यज्ञ निर्विघ्नपणे पूर्ण झाला असता, तर तो कायमस्वरूपी इंद्रपदाचा स्वामी झाला असता.
त्यामुळे, इंद्रदेवाने मदतीसाठी विष्णूकडे साकडे घातले. त्यामुळे, आदितीच्या गर्भातून जन्म घेतलेले भगवान विष्णू ‘वामन’ (बटू ब्राह्मण) अवतार धारण करून त्याच्या यज्ञ मंडपात आले. बळीने या तेजस्वी बटूला सन्मानाने हवे ते दान मागण्याची विनंती केली. तेव्हा वामनाने केवळ ‘स्वतःच्या पावलांनी मोजून तीन पावले भूमी’ मागितली. असुरगुरू शुक्राचार्यांनी ओळखले की हा साक्षात नारायण आहे. त्यांनी बळीला दान देण्यापासून रोखण्याचा आटोकाट प्रयत्न केला; पण सत्यवचनी बळी राजा उद्गारला, “माझ्या दारात साक्षात परमेश्वर याचक म्हणून उभा असेल, तर दिलेले वचन मागे घेणे माझ्या कुळाला शोभत नाही.”
दानसंकल्प सोडताच वामनाने ‘त्रिविक्रम’ हे विराट रूप धारण केले. पहिल्या पावलात संपूर्ण पृथ्वी आणि दुसऱ्या पावलात स्वर्ग व अंतरिक्ष व्यापले. तिसरे पाऊल कुठे ठेवू, या प्रश्नावर बळीने अत्यंत नम्रपणे आपले मस्तक पुढे केले आणि सांगितले, “माझ्या संपत्तीपेक्षा मी मोठा आहे, तिसरे पाऊल माझ्या मस्तकावर ठेवा.” वामनाने तिसरे पाऊल त्याच्या डोक्यावर ठेवले आणि त्याला पाताळात (सुतल लोकात) पाठवले.
पुण्यवान असूनही बळी राजाबरोबर असे का घडले?
एवढा महान आणि सत्यवादी राजा असूनही त्याच्या वाट्याला ही गती का आली? मुळात, ही भगवंताची शिक्षा नसून ‘अनुग्रह’ (कृपा) होता. बळी राजा महादानी होता, पण त्याच्या अंतःकरणात “मी कर्ता आहे, मी देणारा आहे” हा दातृत्वाचा अतिसूक्ष्म अहंकार निर्माण झाला होता. परमेश्वराला या अहंकाराचे निरसन करायचे होते. दुसरे महत्त्वाचे कारण म्हणजे वैश्विक समतोल! इंद्रपद हे स्वर्गीय निसर्गचक्राचे संचालन करणारे व्यवस्थापकीय पद आहे. बळीने ते बळकावल्यामुळे देव आणि दानवांमधील नैसर्गिक समतोल बिघडला होता, तो पूर्ववत करणे सृष्टीच्या रक्षणासाठी आवश्यक होते.
विशेष म्हणजे, वामनाने बळीला मारले नाही किंवा अधोगतीला नेले नाही, तर स्वर्गापेक्षाही अधिक समृद्ध अशा ‘सुतल’ लोकाचे राज्य दिले. त्याच्या सर्वोच्च समर्पणावर प्रसन्न होऊन साक्षात नारायण त्याच्या दारात ‘द्वारपाल’ म्हणून उभे राहिले. बळीला अमरत्व मिळाले आणि वर्षातून एकदा आपल्या प्रजेला भेटण्याचा वरही मिळाला. हा दिवस म्हणजेच बलीप्रतिपदा!
शेतकऱ्याला ‘बळीराजा’ का म्हणतात?
याच महादानी पौराणिक राजाचे नाव आपल्या मातीत राबणाऱ्या शेतकऱ्याला का मिळाले? यामागे आपली महान कृषी संस्कृती आणि संस्कृत भाषेतील व्युत्पत्ती दडली आहे. ‘बलि’ या शब्दाचा संस्कृतमधील मूळ धातू ‘बल्’ (बल् प्राणने धान्यावरोधने च) असा आहे, ज्याचा अर्थ ‘प्राण धारण करणे (जगवणे)’ आणि ‘धान्याचा संचय करणे’ असा होतो. जो स्वतःच्या श्रमांची आहुती देऊन धान्य पिकवतो आणि सृष्टीचे प्राण रक्षण करतो, तो खऱ्या अर्थाने ‘बळीराजा’.
बळी राजाने जसे सर्वस्व दान केले, तसाच शेतकरी हा जगाचा ‘अन्नदाता’ आहे. तो उन्हातान्हात राबतो आणि पेरणी करताना म्हणतो— “एक दाणा पाखरांचा, एक दाणा मुंग्यांचा, एक दाणा गाई-वासरांचा आणि उरलेला माझ्या लेकरांचा!” स्वतःसाठी उरेल तेवढ्यात समाधान मानण्याची ही निस्वार्थ दातृत्व-वृत्ती थेट बळी राजाशी नाते सांगते.
कार्तिक महिन्यात, जेव्हा खरीप हंगामाचे पीक घरात येते, तेव्हा खऱ्या अर्थाने शेतकऱ्याच्या अंगणात सुबत्ता येते. म्हणूनच, दिवाळीच्या पाडव्याला गोठ्यात शेणाचा बळीराजा करून त्यावर झेंडूची फुले आणि नवी कणसे वाहून त्याची पूजा केली जाते.
बळीराजा आणि आजचा शेतकरी, दोघांचाही पिंड हा ‘समर्पणाचा आणि दातृत्वाचा’ आहे. म्हणूनच तो चिरंजीवांपैकी एक आहे. कारण, जोवर चंद्र-सूर्य आहेत, तोवर मातीचा हा पोशिंदा खऱ्या अर्थाने ‘बळीराजा’ म्हणून या कृतज्ञ विश्वाच्या हृदयात अढळ राहील.
