विधान परिषदा निवडणुकांचा कौल

देशभरातील विविध राज्यांमध्ये नुकत्याच पार पडलेल्या विधान परिषदांच्या निवडणुकांचे निकाल समोर येत असून राजकीय समीकरणांमध्ये काही फेरबदल पाहायला मिळत आहेत. देशातील मुख्य विरोधी पक्ष असलेल्या काँग्रेसला या संपूर्ण निवडणुकांमध्ये दारुण पराभवाचा सामना करावा लागला आहे. पदवीधर, शिक्षक तसेच स्थानिक स्वराज्य संस्था मतदारसंघातून पार पडलेल्या या निवडणुकांमध्ये सत्ताधारी भाजप व त्याच्या मित्रपक्षांनी स्पष्ट बाजी मारली आहे. विरोधकांनी उपस्थित केलेले स्थानिक प्रश्न, बेरोजगारी, कर्मचाऱ्यांची जुनी पेन्शन योजना आणि शिक्षकांचे प्रलंबित मुद्दे यांवर जोरदार प्रचार करूनही मतदारांनी काँग्रेस आणि त्यांच्या मित्रपक्षांना नाकारल्याचे या निकालांवरून स्पष्ट होत आहे.

महाराष्ट्रातील विधान परिषद निवडणुका

महाराष्ट्रात विधान परिषदेच्या पाच महत्त्वाच्या जागांसाठी (पदवीधर व शिक्षक मतदारसंघ) चुरशीची निवडणूक पार पडली. या निवडणुकीत सत्ताधारी महायुती (भाजप, शिवसेना-शिंदे गट, राष्ट्रवादी-अजित पवार गट) आणि विरोधी महाविकास आघाडी (काँग्रेस, शिवसेना-ठाकरे गट, राष्ट्रवादी-शरद पवार गट) यांच्यात थेट सामना पाहायला मिळाला.

महाराष्ट्रातील या पाच मतदारसंघांचा निकाल व सविस्तर राजकीय स्थिती खालीलप्रमाणे दिसत आहे.

1.  नागपूर पदवीधर मतदारसंघ : महायुतीचे (भाजप) उमेदवार सुधाकर कोहळे यांनी नियोजनबद्ध प्रचार करत विजय मिळवला. त्यांनी काँग्रेसचे विद्यमान आमदार अभिजित वंजारी यांचा पराभव केला. नागपूर हा काँग्रेसचा सध्या पदवीधर मतदारसंघासाठी मजबूत गड मानला जात होता. जिथे काँग्रेसला मोठा धक्का बसला आहे.

2.  अमरावती शिक्षक मतदारसंघ : शिवसेना (शिंदे गट) व महायुतीचे उमेदवार किरण सरनाईक यांनी काँग्रेसच्या उमेदवार अदिती पोहरे तसेच अपक्ष बंडखोर उमेदवारांचे आव्हान मोडून काढत विजय साकार केला.

3.  पुणे शिक्षक मतदारसंघ : भाजप-महायुतीचे उमेदवार कौस्तुभ गावडे यांनी काँग्रेसचे विद्यमान आमदार जयंत आसगावकर यांचा पराभव करत ही जागा काँग्रेसच्या हातातून हिसकावून घेतली.

4.  पुणे पदवीधर मतदारसंघ : राष्ट्रवादी काँग्रेस (शरदचंद्र पवार पक्ष) च्या उमेदवार हर्षदा देशमुख-जाधव यांनी विजय मिळवला, तर भाजपच्या उमेदवार स्मिता जाधव पिछाडीवर जाऊन पराभूत झाल्या.

5.  मराठवाडा (छत्रपती संभाजीनगर) पदवीधर मतदारसंघ : राष्ट्रवादी काँग्रेस (शरदचंद्र पवार पक्ष) चे डॉ. प्रतापसिंह पाटील यांनी महायुतीचे (अजित पवार गट) उमेदवार सतीश चव्हाण यांचा पराभव केला.

महाराष्ट्राच्या या ५ जागांपैकी महायुतीने ३ जागांवर विजय मिळवून आपले वर्चस्व सिद्ध केले, तर महाविकास आघाडीतील शरद पवार यांच्या राष्ट्रवादी पक्षाने २ जागांवर विजय मिळवला. मात्र, काँग्रेसला दोन्ही महत्त्वाच्या जागा (नागपूर पदवीधर व पुणे शिक्षक) गमवाव्या लागल्या असून काँग्रेसचा एकही उमेदवार या निवडणुकीत विजयी होऊ शकला नाही.

इतर राज्यांमधील विधान परिषद निवडणुका

केवळ महाराष्ट्रातच नव्हे, तर देशातील ज्या ज्या राज्यांमध्ये विधान परिषद अस्तित्वात आहे—उदा. उत्तर प्रदेश, बिहार, कर्नाटक आणि तेलंगणा—तिथे झालेल्या निवडणुकांमध्येही काँग्रेसची कामगिरी निराशाजनक आणि चिंताजनक राहिली आहे.

• उत्तर प्रदेश : उत्तर प्रदेशात स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि शिक्षक मतदारसंघाच्या जागांवर झालेल्या निवडणुकीत भारतीय जनता पक्षाने (BJP) आपले निर्विवाद वर्चस्व कायम राखले. काँग्रेसला येथे खातेही उघडता आले नाही आणि त्यांची मते घटली.
• बिहार: बिहारमधील विधान परिषदेच्या शिक्षक व पदवीधर मतदारसंघांच्या निवडणुकीत जनता दल युनायटेड (JDU) आणि भाजप आघाडीने बाजी मारली. विरोधी पक्षांच्या आघाडीत काँग्रेसला मोठा फटका बसला.
• कर्नाटक : कर्नाटकात काँग्रेसचे स्वतःचे सरकार असतानाही पदवीधर आणि शिक्षक मतदारसंघांच्या निवडणुकीत भाजप-निजध (JDS) आघाडीने मुसंडी मारत काँग्रेसचा पराभव केला. सत्ता असूनही पराभव झाल्याने कर्नाटक काँग्रेसमध्ये मोठे मंथन सुरू झाले आहे.
• तेलंगणा : तेलंगणात स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या विधान परिषद जागांवर सत्ताधारी भारत राष्ट्र समिती (BRS) व भाजपने बाजी मारली, तर काँग्रेस पिछाडीवरच राहिली.

देशभरातील विधान परिषद निकालांची आकडेवारी

देशभरात झालेल्या प्रमुख विधान परिषद निवडणुकांचा एकत्रित आणि सविस्तर आढावा खालील तक्त्यामध्ये दिला आहे:

काँग्रेसच्या सर्वंकष पराभवाची कारणे

विधान परिषद निवडणुकांमध्ये शिक्षक, पदवीधर आणि स्थानिक लोकप्रतिनिधी हे सुशिक्षित, जागरूक आणि विचारसरणीवर आधारित मतदान करणारे मतदार असतात. अशा सुशिक्षित वर्गात काँग्रेसचा झालेला हा दारुण पराभव पक्षाच्या धोरणात्मक त्रुटींवर बोट ठेवणारा आहे.

1.  स्थानिक नेटवर्क आणि मायक्रो-मॅनेजमेंटचा अभाव : पदवीधर व शिक्षक मतदारसंघाच्या निवडणुका केवळ हवेतील प्रचारावर जिंकता येत नाहीत, तर त्यासाठी प्रत्यक्ष मतदार नोंदणी (Voter Registration) करावी लागते. भाजप आणि त्यांच्या मित्रपक्षांनी बूथ स्तरावर जाऊन पदवीधरांची नोंदणी केली. याउलट काँग्रेसचे कार्यकर्ते आणि स्थानिक नेते या प्रक्रियेत संथ आणि अपुरे पडले.

2.  महाविकास आघाडीतील अंतर्गत बंडखोरी व समन्वयाची कमतरता : महाराष्ट्रात अनेक ठिकाणी महाविकास आघाडीच्या घटक पक्षांमध्ये अंतर्गत मतभेद आणि बंडखोरी पाहायला मिळाली. काँग्रेसच्या अधिकृत उमेदवारांना मित्रपक्षांची (शिवसेना ठाकरे गट व राष्ट्रवादी शरद पवार गट) पूर्ण ताकद आणि मते मिळू शकली नाहीत.

3.  शिक्षकांचे व पदवीधरांचे दुर्लक्षित प्रश्न : जुनी पेन्शन योजना (OPS), विनाअनुदानित शाळांचे प्रश्न, वाढती बेरोजगारी आणि नेट-सेट धारकांचे प्रश्न यांसारख्या गंभीर मुद्द्यांवर केवळ आश्वासने देण्यापलीकडे काँग्रेसला देशातील मतदारांमध्ये ठोस विश्वास निर्माण करता आला नाही.

4.  स्थानिक नेतृत्वाचा कारभार : अनेक राज्यांमध्ये काँग्रेसचे स्थानिक नेतृत्व जुन्याच तंत्रांवर अवलंबून राहिले. आधुनिक डिजिटल प्रचार, प्रत्यक्ष संपर्क आणि मतदारांना मतदानाची खात्री देणारी यंत्रणा उभारण्यात काँग्रेस मागे पडली.

राजकीय परिणाम आणि भविष्यातील दिशा

या निकालांचा थेट परिणाम आगामी स्थानिक स्वराज्य संस्था, महापालिका आणि विधानसभा निवडणुकांच्या राजकीय वातावरणावर आणि कार्यकर्त्यांच्या मनोबलावर होणार आहे.

• सत्ताधाऱ्यांचे मनोबल उंचावले : या निकालांमुळे सत्ताधारी भाजप आणि महायुतीचा आत्मविश्वास वाढेल. सुशिक्षित, मध्यमवर्गीय आणि पांढरपेशा मतदार अजूनही सत्ताधाऱ्यांच्या धोरणांच्या आणि विकासाच्या मुद्द्या बाजूने आहे, हे या निकालांनी पुन्हा एकदा सिद्ध केले आहे.
• काँग्रेसला आत्मपरीक्षणाची गरज : देशाच्या विविध भागांत, विशेषतः सुशिक्षित मतदारसंघात झालेला हा पराभव काँग्रेसला धोक्याची घंटा देणारा आहे. केवळ विरोधी पक्षाची नकारात्मक भूमिका बजावून चालणार नाही, तर तळागाळातील मतदारांशी थेट संपर्क प्रस्थापित करावा लागेल. संघटनात्मक पातळीवर बदल करून तरुण आणि काम करणाऱ्या कार्यकर्त्यांना संधी दिली तरच काँग्रेस पुन्हा उभारी घेऊ शकेल. मात्र, काँग्रेसच्या वरिष्ठ नेतृत्वापासून सारेच सध्या केवळ सत्ताधारी पक्ष तसेच पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्यावर दुगाण्या झाडण्यातच मश्गुल असल्याने पक्षाचे भवितव्य म्हणजे एक अंधारपर्व ठरणार आहे.