मुंबई : भारताचे आर्थिक केंद्र. हे स्वप्नांचे शहर आहे. इथे वेग आहे. इथे सतत धावपळ आहे. सगळे घड्याळाच्या काट्यावर पळत असतात. या गजबजाटात काही अतिशय शांत ठिकाणे आहेत. ती ठिकाणे या शहराचा जुना इतिहास जपतात. त्यातील एक प्रमुख आणि महत्त्वाची वास्तू म्हणजे एशियाटिक सोसायटी. दक्षिण मुंबईत हॉर्निमन सर्कलजवळ ही वास्तू आहे. तिचे पांढरे शुभ्र आणि भव्य खांब दुरूनच लक्ष वेधून घेतात. तिचे ग्रीक आणि रोमन स्थापत्यशास्त्र डोळ्यांचे पारणे फेडते. पण त्याहूनही जास्त प्रसिद्ध आहेत त्या तिच्या रुंद आणि भव्य पायऱ्या. या पायऱ्यांवर बसणे हा मुंबईकरांसाठी एक सुखाचा अनुभव असतो. संध्याकाळच्या वेळी इथे तरुणांची मोठी गर्दी असते. गप्पांचे फड रंगतात. मोबाईलचे कॅमेरे सतत चमकतात. वेगवेगळ्या कोनातून सेल्फी काढले जातात. पण या पायऱ्यांच्या आत नेमके काय आहे? त्या भव्य आणि उंच दरवाजांमागे कोणते मोठे जग दडले आहे? या साध्या प्रश्नाचे उत्तर अनेक तरुणांना माहीत नसते. तो लाकडी दरवाजा ओलांडून आत जाण्याची त्यांना कधी गरजच वाटत नाही. ही दरी आता कायमची मिटवली जाणार आहे. वास्तूच्या बाहेर थांबलेल्या तरुणाईला आता वास्तूच्या आत आणले जाणार आहे. त्यासाठी एक नवा आणि अत्यंत स्तुत्य उपक्रम सुरू होत आहे.
पायऱ्यांवरून अनमोल ज्ञानाकडे
या नव्या आणि नावीन्यपूर्ण उपक्रमाचे नाव आहे ‘नो युवर एशियाटिक’. इंग्रजीत याला थोडक्यात ‘KYA’ (Know Your Asiatic) असे म्हटले गेले आहे. हा उपक्रम विशेषतः तरुणांना आकर्षित करण्यासाठी आखला आहे. १५ ते ३० या वयोगटातील तरुण-तरुणी यात सहभागी होऊ शकतील. सोमवारी १२ ऑक्टोबरला याची दणक्यात सुरुवात झाली. एशियाटिक सोसायटी म्हणजे केवळ एक जुनी आणि ऐतिहासिक इमारत नाही. तो ज्ञानाचा एक अथांग खजिना आहे. इथे लाखो पुस्तके आहेत. अनेक अतिशय दुर्मिळ ग्रंथ इथे जपून ठेवले आहेत. शेकडो वर्षांपूर्वीचे महत्त्वाचे दस्तावेज इथे सुरक्षित आहेत. जुनी नाणी, नकाशे आणि ऐतिहासिक महत्त्वाचा मोठा वस्तू-संग्रह इथे आहे. हा ठेवा सर्वांसाठी आहे. तो बंद दाराआड आणि कपाटांमध्ये राहून चालणार नाही. तो नव्या पिढीपर्यंत पोहोचायलाच हवा. तरुणांना या वास्तूचा खरा इतिहास समजायला हवा. याच उदात्त उद्देशाने हा उपक्रम सुरू करण्यात आला आहे. यासाठी तरुणांना खास प्रशिक्षित मार्गदर्शक दिले जातील. ते या वास्तूची आणि तिथल्या अमूल्य खजिन्याची शास्त्रशुद्ध माहिती देतील. विशेष आणि महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, हा उपक्रम मोफत आहे.
ज्ञानपरंपरेचा जागर
कोणत्याही चांगल्या आणि मोठ्या कामाची सुरुवात दमदारच व्हायला हवी. या उपक्रमाची सुरुवातही तशीच दिमाखदार होणार आहे. सोमवारी या उपक्रमाचा रीतसर शुभारंभ झाला तेव्हा एका विशेष व्याख्यानाचे आयोजन करण्यात आले. सोसायटीचे विद्यमान उपाध्यक्ष आणि ज्येष्ठ अभिनेते डॉ. चंद्रप्रकाश द्विवेदी यांनी ते व्याख्यान दिले. डॉ. द्विवेदी हे केवळ अभिनेते नाहीत, तर ते एक उत्तम दिग्दर्शक आणि विचारवंत आहेत. त्यांची ९० च्या दशकातील ‘चाणक्य’ ही मालिका खूप गाजली होती. आजही लोक त्यांना चाणक्य याच नावाने ओळखतात. त्यांनी चाणक्यांच्या जीवनाचा सखोल अभ्यास केला आहे. या नव्या उपक्रमाच्या निमित्ताने ते ‘आर्य चाणक्यांची ज्ञान-परंपरा’ या विषयावर त्यांनी विचार मांडले. आर्य चाणक्यांचे विचार आजही तितकेच प्रासंगिक आहेत. त्यांचे राजकारण, त्यांचे अर्थकारण आणि त्यांचे राष्ट्रनिर्मितीचे विचार नव्या पिढीला समजणे आवश्यक आहे.
तीन तासांची बौद्धिक मेजवानी
हा उपक्रम केवळ एका दिवसापुरता किंवा एका उद्घाटनापुरता मर्यादित नाही. तो यापुढे सातत्याने राबवला जाणार आहे. प्रत्येक महिन्याच्या शेवटच्या शनिवारी हा उपक्रम आयोजित केला जाईल. दुपारी सलग तीन तासांसाठी हा कार्यक्रम चालेल. या कार्यक्रमाचे सूत्रवाक्य अतिशय आकर्षक आणि तरुणांना भावणारे आहे. ‘थ्री चिअर्स फॉर थ्री अवर्स’ असे हे छोटेखानी वाक्य आहे. या तीन तासांत नेमके काय घडेल? याचे व्यवस्थित आणि नेटके नियोजन करण्यात आले आहे. इथे केवळ वास्तू फिरून दाखवली जाणार नाही. तर एक बौद्धिक आणि वैचारिक देवाणघेवाण होईल. इथे नामवंत अभ्यासक आणि विचारवंत येतील. त्यांच्या उपस्थितीत काही महत्त्वाच्या पुस्तकांचे आणि उताऱ्यांचे सह-वाचन होईल. एखाद्या ज्वलंत किंवा ऐतिहासिक विषयावर सह-चिंतन केले जाईल. यामुळे तरुणांना वाचनाची आणि विचार करण्याची सवय लागेल. त्यानंतर संस्थेच्या विविध दालनांना प्रत्यक्ष भेट दिली जाईल. इतिहास पुस्तकातून बाहेर येऊन डोळ्यांसमोर उभा राहील. या सर्वांच्या शेवटी एक अनौपचारिक चहापान असेल. इथे अतिशय मोकळ्या गप्पा होतील. तरुणांच्या प्रश्नांची उत्तरे दिली जातील. त्यांच्या शंकांचे निरसन केले जाईल.
सेल्फीच्या पलीकडचे अथांग जग
आजची तरुण पिढी पूर्णपणे डिजिटल जगात वावरते. त्यांचा दिवसाचा जास्तीत जास्त वेळ मोबाईल स्क्रीनवर जातो. इन्स्टाग्राम, फेसबुक, ट्विटर आणि रील्स यात ते अडकले आहेत. त्यांना या आभासी जगातून थोडे बाहेर काढणे ही काळाची गरज आहे. प्रत्यक्ष जगाची, वाचनाची आणि आपल्या गौरवशाली इतिहासाची ओळख त्यांना व्हायला हवी. या नव्या उपक्रमाच्या संचालिका डॉ. प्राची मोघे आहेत. त्या मुंबई विद्यापीठात पुरातत्वशास्त्राच्या प्राध्यापिका म्हणून काम करतात. त्यांनी अतिशय नेमका आणि योग्य मुद्दा मांडला आहे. त्यांनी सांगितले की, आज शेकडो तरुण एशियाटिकच्या पायऱ्यांवर येतात. ते तिथे सुंदर कपडे घालून सेल्फी घेतात. फोटो काढतात आणि निघून जातात. त्यांना या इमारतीचे आणि तिच्यातील इतिहासाचे खरे महत्त्व अजिबात माहीत नसते. या उपक्रमाच्या माध्यमातून त्याच तरुणांना आता या वास्तूच्या आत आणले जाईल. त्यांना इमारतीच्या विविध दालनांना भेट देण्याची संधी मिळेल. आपल्या ऐतिहासिक वारशाची सखोल आणि खऱ्या अर्थाने जाणीव त्यांना करून दिली जाईल. इतिहासाशी नाळ जोडली गेली, तरच वर्तमान समजतो आणि भविष्य उज्ज्वल होते. हा वारसा समजून घेणे ही केवळ आवड नसून ती एक गरज आहे.
नव्या नेतृत्वाचे नवे आणि स्तुत्य उपक्रम
एशियाटिक सोसायटीमध्ये सामान्य माणसाला किंवा तरुणांना प्रवेश असतो का? असा प्रश्न अनेकांना पडतो. तर याचे उत्तर होय असे आहे. सोसायटीचे सदस्य नसलेल्या सामान्य नागरिकांनाही इथे येता येते. त्यांना एशियाटिकच्या भव्य कामाचा आणि विस्ताराचा जवळून परिचय व्हावा, यासाठी सोसायटीने आधीपासूनच व्यवस्था केली आहे. पूर्वनोंदणी करणाऱ्या सर्वांनाच सशुल्क भेटीची व्यवस्था आजही तिथे उपलब्ध आहे. पण ‘नो युवर एशियाटिक’ हा नवा उपक्रम त्याहून वेगळा आहे. तो पूर्णपणे मोफत आहे. दर महिन्याच्या शेवटच्या शनिवारी योजण्यात येणाऱ्या या विशेष उपक्रमासाठी कोणतेही शुल्क आकारले जाणार नाही. संस्थेत आता खऱ्या अर्थाने नवे वारे वाहू लागले आहेत. संस्थेचे अध्यक्ष विनय सहस्रबुद्धे यांच्या नेतृत्वाखालील व्यवस्थापन समितीने आता कारभाराची सूत्रे हाती घेतली आहेत. त्यांनी पदभार स्वीकारल्यापासून संस्थेत अनेक नव्या आणि चांगल्या उपक्रमांची रचना केली जात आहे. संस्थेला जास्तीत जास्त लोकाभिमुख बनवण्याचा हा प्रामाणिक प्रयत्न आहे. याच प्रयत्नांचा एक भाग म्हणून येत्या डिसेंबर महिन्यात संस्थेच्या वतीने एक आगळावेगळा कार्यक्रम होणार आहे. तिथे ग्रंथ-संग्राहक आणि समीक्षक संमेलन आयोजित केले जाणार आहे. अशा उपक्रमांमुळे शहराची वाचन संस्कृती निश्चितपणे वाढेल. ग्रंथालये केवळ पुस्तकांची बंद गोदामे न राहता, ती खऱ्या अर्थाने जिवंत आणि सळसळती ज्ञानकेंद्रे बनतील. तरुणांनी सोसायटीने दिलेल्या या सुवर्णसंधीचा नक्की फायदा घ्यायला हवा. त्यांनी नुसते पायऱ्यांवर न थांबता, आता आत्मविश्वासाने आत यायला हवे.
