प्रस्तावना
एखादी धक्कादायक बातमी येते, समाजमन सुन्न होतं, प्रसारमाध्यमांमध्ये चर्चांचा गदारोळ उठतो आणि काही दिवसांतच सर्वकाही पूर्ववत शांत होतं… आपण याच आत्मघातकी चक्रात अडकलो आहोत का? गोरेगावच्या नेस्को सेंटरमधील एका संगीतमय कार्यक्रमात ‘एमडीएमए’ या अमली पदार्थाच्या ओव्हरडोजमुळे दोन उच्चशिक्षित, २४ वर्षीय एमबीए विद्यार्थ्यांचा झालेला दुर्दैवी मृत्यू हा केवळ एक अपघात नव्हता; तर तो आपल्या सुस्तावलेल्या समाजमनाला आणि यंत्रणेला चपराक लगावणारा भीषण इशारा होता.
परंतु, या दुर्दैवी घटनेच्या राखेतून जर समाज जागा होणार नसेल, तर त्या मृत्यूंचे मोल आपण कधीच चुकवू शकणार नाही. सुदैवाने, या शोकांतिकेनंतर राज्य प्रशासनाने घेतलेली आक्रमक भूमिका आणि नुकतीच मुंबईत सुरू झालेली ‘ड्रग्ज फ्री मुंबई’ ही व्यापक मोहीम ही या दिशेने पडलेले एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि आश्वासक पाऊल मानले पाहिजे.
नेस्को कॉन्सर्ट प्रकरण: सुरक्षा यंत्रणांचे अपयश की सामाजिक बेफिकिरी?
११ एप्रिलच्या रात्री गोरेगावच्या नेस्को सेंटरमध्ये हजारो तरुण एकत्र आले होते. २५०० रुपयांचे व्हीआयपी तिकीट काढून संगीताच्या तालावर थिरकणाऱ्या या तरुणाईमध्ये एमडीएमएच्या पिवळ्या गोळ्या अत्यंत सहजतेने फिरत होत्या. मध्यरात्री प्रकृती खालावली, दोन उमदे प्राण गेले आणि एक विद्यार्थिनी अतिदक्षता विभागात मृत्यूशी झुंज देत राहिली.
या प्रकरणात पोलिसांनी कारवाई करत आयोजक आणि नेस्कोच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना अटक केली. पुढे मुंबई उच्च न्यायालयाने या अधिकाऱ्यांना जामीन मंजूर करताना दिलेला कौल अत्यंत महत्त्वाचा आहे- न्यायालयाने स्पष्ट केले की, अमली पदार्थ पुरवणाऱ्या गुन्हेगारांशी थेट संगनमत नसल्यास केवळ वास्तू व्यवस्थापक म्हणून कोणालाही दीर्घकाळ डांबून ठेवता येत नाही. अमली पदार्थ पुरवणाऱ्या गुन्हेगारांशी थेट संगनमत नसल्यास केवळ वास्तू व्यवस्थापक म्हणून कोणालाही दीर्घकाळ डांबून ठेवता येत नाही.
कायद्याची ही तांत्रिक बाजू एकीकडे असली, तरी मूळ प्रश्न उरतोच: ३ ते ४ हजार तरुणांच्या उपस्थितीत होणाऱ्या कार्यक्रमात अमली पदार्थ आत पोहोचतातच कसे? तृतीय-पक्ष सुरक्षा एजन्सीवर जबाबदारी ढकलून आयोजक मोकळे होतात, पण त्यामुळे गमावलेले दोन जीव परत येणार आहेत का?
हे केवळ व्यसन नाही, भारताच्या भवितव्याविरुद्धचे ‘छुपं युद्ध’!
गोरेगावची घटना ही हिमनगाचे केवळ एक टोक आहे. वरळीच्या एनएससीआय (NSCI) डोममध्ये आयोजित ‘ड्रग्ज फ्री मुंबई’ मोहिमेच्या शुभारंभाप्रसंगी बोलताना मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी मांडलेला मुद्दा अत्यंत गंभीर आणि चिंतनशील आहे. भारत ही जगातील सर्वात मोठी युवा लोकसंख्या असलेला देश आहे. या युवाशक्तीच्या जोरावर भारत जगाची चौथी सर्वात मोठी अर्थव्यवस्था बनला आहे.
ज्या भारताला थेट युद्धाच्या मैदानात पराभूत करणे शत्रू राष्ट्रांना शक्य नाही, त्या भारताला आतून पोकळ करण्यासाठी तरुणाईला व्यसनाधीन बनवण्याचे ‘छुपं युद्ध’ पुकारण्यात आले आहे. छुपं युद्ध अमली पदार्थ हे या छुप्या युद्धातील सर्वात घातक शस्त्र आहे. पैशाच्या मोहापोटी आपल्याच देशातील काही प्रवृत्ती या षडयंत्राला बळ देत आहेत, ही त्याहून मोठी शोकांतिका आहे.
‘ड्रग्ज फ्री मुंबई’: कागदी घोषणांऐवजी प्रत्यक्ष जनआंदोलन
नेस्कोच्या घटनेने दाखवून दिले की, केवळ कायदा आणि पोलिसांच्या धाडींनी हे जाळे नष्ट होणार नाही. मागणी जोपर्यंत कायम आहे, तोपर्यंत पुरवठादार नवनवीन पळवाटा शोधतच राहतील. म्हणूनच, १० हजारांहून अधिक तरुणांनी, पालकांनी आणि शिक्षकांनी एकत्र येऊन घेतलेली नशामुक्तीची शपथ ही या लढ्यातील सर्वात मोठी ताकद आहे.
या मोहिमेची काही मुख्य वैशिष्ट्ये या लढ्याला नवी दिशा देतात:
- ‘मजा नाही, तर ही सजा आहे’: व्यसनाचा तथाकथित ‘ग्लॅमर’ किंवा ‘थ्रिल’ उतरवून, ते आयुष्याची कशी धूळधाण करते हा विचार तरुणांच्या मनावर बिंबवणे ही काळाची गरज आहे.
- संवेदनशील वयातील संरक्षण: २१ ते २२ वर्षांच्या वयापर्यंत जर तरुणांना अमली पदार्थांपासून दूर ठेवले, तर ते पुढील आयुष्यात व्यसनाधीन होत नाहीत, हा शास्त्रीय निष्कर्ष अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे.
- शाळा-महाविद्यालयांत समुपदेशन: शाळा-महाविद्यालयांत समुपदेशन: प्रत्येक शाळेत मुख्याध्यापकांच्या नेतृत्वाखाली समुपदेशन समित्या स्थापन करून, भरकटणाऱ्या विद्यार्थ्यांना सुरुवातीलाच ओळखून मुख्य प्रवाहात आणणे हे एक मोठे संस्थात्मक पाऊल आहे.
- गनिमी कावा कारवाई: ड्रग्ज विक्रेत्यांच्या इको-सिस्टमवर छुप्या मार्गाने आणि कडक पोलीस यंत्रणेद्वारे घाला घालणे.
पुढे काय? समाजमन, संवाद आणि शिस्त
गोरेगाव नेस्को प्रकरणाने आपल्याला इशारा दिला होता आणि ‘ड्रग्ज फ्री मुंबई’ मोहिमेने आपल्याला उत्तर दिले आहे. पण केवळ सरकार, पोलीस आयुक्त किंवा महानगरपालिका आयुक्त यांच्यावर सर्व जबाबदारी सोपवून आपण मोकळे होऊ शकत नाही.
पालक म्हणून आपण आपल्या मुलांशी रोज किती मिनिटे मनमोकळा संवाद साधतो? शाळा-कॉलेजमध्ये केवळ गुणांची शर्यत लावली जाते की जीवनमूल्ये रुजवली जातात? खाजगी पार्ट्या आणि कॉन्सर्ट्समध्ये व्यावसायिक नफ्यापेक्षा सुरक्षेला प्राधान्य दिले जाते का? हे प्रश्न आपण स्वतःला विचारले पाहिजेत.
तरुणाईने स्वतःहून ड्रग्जला ठामपणे ‘नाही’ (Say NO to Drugs) म्हटले, तरच या विषारी साखळीचा अंत होईल. नेस्कोमधील दोन विद्यार्थ्यांचा मृत्यू ही आपली एक महागडी चूक होती. त्या चुकीतून धडा घेऊन जर आपण संपूर्ण मुंबई आणि महाराष्ट्राला अमली पदार्थमुक्त करू शकलो, तरच ती या देशाच्या युवाशक्तीला दिलेली खरी श्रद्धांजली ठरेल!
