प्रस्तावना
यंदाच्या वर्षी येणाऱ्या या अनोख्या १२ दिवसीय गणेशोत्सवानिमित्तर १२ दिवस रोज एकेक नाव आणि त्यामागील रोचक कथा आपण ‘गणपती तुझे नाव चांगले’ या नाम मालेत पाहणार आहोत. आज गणरायाच्या अशा ‘विकट’ या रूपाचे आणि नामाचे चिंतन करूया.
देव राक्षसांच्या कथा ऐकताना सहज शब्द कानावर पडतो, “फारच विकट हास्य होते त्या राक्षसाचे!” विकट म्हणजे काय? तर भयंकर, अक्राळविक्राळ,संकटमय किंवा ज्याची व्याप्ती सामान्य बुद्धीच्या पलीकडे आहे असे काहीतरी. पण याच ‘विकट’ शब्दाच्या उदरात भारतीय तत्त्वज्ञानातील एक अत्यंत प्रेरणादायी कथा दडलेली आहे. संकटाच्या भीषणतेलाच स्वतःचे रूप बनवून, अधर्माचा थरकाप उडवणारे आणि वासनेच्या विळख्यातून जगाची सुटका करणारे श्रीगणेशाचे एक अद्भूत रूप म्हणजे ‘विकट अवतार’.
मुद्गल पुराणातील कथा
मुद्गल पुराणातील षष्ठ अवताराचा संदर्भ सांगताना महर्षी म्हणतात:
विकटाख्योऽवतारश्च कामासुरनिबर्हणः ।
सौरब्रह्मधरः श्रीमान् मयूरासनगो बभौ ॥
अर्थात, ज्या अवताराचे नाव ‘विकट’ आहे, ज्याने कामासुराचा समूळ संहार केला, जो साक्षात सूर्यतत्त्व (सौरब्रह्म) धारण करणारा आणि मयूरावर आरूढ झालेला आहे, तोच हा श्रीगणेशाचा परम तेजस्वी अवतार.
कथा सुरू होते अशा एका कालखंडात, जेव्हा सृष्टीचा समतोल पूर्णपणे ढासळला होता. विश्वात ‘कामासुर’ नावाच्या असुराचा जन्म झाला. काम म्हणजेच इच्छा, वासना किंवा तृष्णा. जेव्हा इच्छा नियंत्रित असते, तेव्हा ती सृजनाचे कारण बनते; परंतु जेव्हा तीच वासना सर्व मर्यादा ओलांडून अनियंत्रित, उन्मत्त आणि स्वैर होते, तेव्हा ती ‘असुर’ बनते. कामासुराचेही तसेच झाले. त्याने स्वतःच्या वासनामयी पाशात साऱ्या जगाला जखडून टाकले.
या आसुरी वासनेच्या प्रभावातून देव, गंधर्व, ऋषीमुनी आणि सामान्य जन कोणीही सुटू शकले नाहीत. विवेक हरवला, संयमाचा बांध फुटला आणि धर्म नामशेष होऊ लागला. स्वर्गलोकातील देवही स्वतःच्या वासनांचे गुलाम बनून निष्प्रभ झाले. वासनेची ही नशा इतकी प्रबळ होती की, तिच्यासमोर कोणाचेही शस्त्र चालेना. कारण कामवासना ही बाहेरून लढण्यासारखा शत्रू नव्हती, ती थेट अंतर्मनाचा ताबा घेत होती. जेव्हा विश्वातील सर्व शक्ती हतबल झाल्या, तेव्हा देवांनी आत्मरक्षणासाठी आणि धर्मरक्षणासाठी विघ्नहर्त्या श्रीगणेशाचा धावा केला.
मयूरावर आरूढ झालेले ‘विकट’ रूप
देवांच्या आर्त हाकेला प्रतिसाद देत ओंकारस्वरूप गणेश प्रकट झाले; पण यावेळी ते नेहमीसारखे केवळ मोदकप्रिय, बालसुलभ किंवा सौम्य रूपातील नव्हते. त्यांनी धारण केले होते ‘विकट’ रूप!
‘विकट’ या शब्दाचा एक अर्थ ‘अक्राळविक्राळ, महाकाय आणि भीषण’ असा होतो. ज्या संकटाची व्याप्ती प्रचंड असते, त्याला पराभूत करण्यासाठी त्याहूनही अधिक महाकाय आणि भीषण व्हावे लागते. या अवतारात गणपती मयूरावर (मोरावर) आरूढ झाले होते आणि त्यांच्या मस्तकावर साक्षात सूर्यमंडळाचे तेज तळपत होते.
जेव्हा कामासुर आपल्या सैन्यासह गणेशासमोर आला, तेव्हा त्याने वासनेचे मायावी बाण सोडण्यास सुरुवात केली. परंतु, श्रीगणेशाच्या धगधगत्या ‘विकट’ रूपापुढे ते सर्व वासनामय बाण क्षणात जळून भस्मसात झाले. सूर्याच्या प्रचंड तेजासमोर अंधाराचे अस्तित्व जसे एका क्षणात लोप पावते, तसेच त्या दिव्य सौरतेजासमोर कामासुराचे संपूर्ण बळ निष्प्रभ झाले. शेवटी कामासुराचा अहंकार गळून पडला, त्याचे निर्दालन झाले आणि त्याने नतमस्तक होऊन आत्मसमर्पण केले.
विकट शब्दाची व्युत्पत्ती आणि अर्थ
भाषिक दृष्टीने ‘विकट’ हा शब्द अत्यंत रंजक आहे. ‘वि’ म्हणजे विशेष किंवा पलीकडचा, आणि ‘कट’ म्हणजे आवरण, साचा किंवा मर्यादा. जे कोणत्याही लौकिक मर्यादेत किंवा संकुचित साच्यात मावत नाही, ते ‘विकट’.
आपण ज्याला ‘संकट’ म्हणतो, ते संकुचित करते; पण ‘विकट’ ही ती वैश्विक, अमर्याद शक्ती आहे जी त्या संकटाला गिळंकृत करते. म्हणूनच विकट म्हणजे केवळ भितीदायक नव्हे, तर संकटाचा नाश करणारी, अन्यायाला अक्राळविक्राळ वाटणारी पण भक्ताला अभय देणारी एक तेजस्वी ऊर्जा.
विकट अवताराचा तात्त्विक अर्थ
मुद्गल पुराणातील ही कथा केवळ एक पौराणिक युद्ध नाही, तर ती मानवाच्या अंतर्मनात अखंड सुरू असलेल्या संघर्षाचे सूक्ष्म मानसशास्त्र आहे.
आपल्या प्रत्येकाच्या आत एक ‘कामासुर’ दडलेला असतो. जेव्हा आपल्या इच्छा, अपेक्षा, चंगळवाद आणि वासना अमर्याद होतात, तेव्हा आपला विवेक हरवतो. आपण मनाचे आणि सवयींचे गुलाम बनतो. या कामासुरावर विजय मिळवणे वरवरच्या उपायांनी कधीच शक्य नसते.
अंतर्मनातील या गाढ वासनांचा नाश करण्यासाठी साधकाला स्वतः ‘विकट’ व्हावे लागते. म्हणजेच, अत्यंत कठोर आत्मसंयम, कणखर इच्छाशक्ती दाखवावी लागते.
या अवतारात गणेशाचे वाहन ‘मयूर’ (मोर) का आहे, यामागेही एक सुंदर तात्विक रहस्य आहे. मोर हा विषारी सापांना खाऊन पचवतो आणि त्या विषाचे रूपांतर आपल्या पिसाऱ्याच्या अप्रतिम सौंदर्यात करतो. वासना आणि प्रवृत्तींचा हा जो विषारी साप आहे, त्याला नियंत्रणात आणून त्याचे रूपांतर जीवनाच्या दिव्य सौंदर्यात करणे, हीच मयूरासनाची शिकवण आहे.
विराटाय नमः|
जेव्हा जेव्हा आयुष्यात मोहाचे, वासनेचे आणि अनियंत्रित विचारांचे वादळ उठेल, तेव्हा गणेशाच्या या ‘विकट’ रूपाचे स्मरण करणे करावे. स्वतःच्या अंतरातील वासनांवर विजय मिळवण्यासाठी सौम्य नाही, तर अत्यंत विकट, कठोर आणि सूर्यतेजासारखा धगधगता विवेक जागृत करणे, हाच या कथेचा आणि ‘विकट’ शब्दाचा संदेश आहे.
