‘भारतीय कृषी अनुसंधान परिषद’ (ICAR) आता ९८ वर्षांची झाली आहे. गेल्या वर्षाभरात या संस्थेने ४४ पिकांचे ३८६ नवीन वाण विकसित केले आहेत. यातील ९४ टक्के वाण हवामान बदलाचा सामना करणारे आहेत. या महत्त्वपूर्ण यशाच्या निमित्ताने भारतीय शेतीपुढील आव्हाने आणि विज्ञानाची उत्तर शोधण्याची धडपड यांचा घेतलेला हा वेध.
शेती आता पूर्वीसारखी राहिलेली नाही. ऋतूंचे सर्व गणित पार बिघडले आहे. कधी अचानक ढगफुटी होते, तर कधी ऐन गर्दीच्या काळात पावसाची ताटातूट होते. उष्णतेच्या भीषण लाटांमुळे पिके करपून जातात. अवकाळी पाऊस आणि गारपीट हाताशी आलेला घास हिरावून घेते. निसर्गाचा हा लहरीपणा थेट शेतकऱ्याच्या चुलीपर्यंत पोहोचला आहे.
हवामानबदलाचे हे संकट आता केवळ बैठकांमधील चर्चेपुरते किंवा वर्तमानपत्रातील बातम्यांपुरते मर्यादित उरलेले नाही. ते थेट आपल्या शेतात आणि ताटात येऊन बसले आहे. पावसाचा अनियमितपणा वाढला आहे. जमिनीतील पाण्याचा उपसा वाढल्यामुळे पाणी पातळी खाली गेली आहे. तापमान वाढल्यामुळे कीड आणि रोगांचा प्रादुर्भाव वाढला आहे.
अशा बिकट परिस्थितीत शेती कशी वाचवायची, हा सर्वसामान्य शेतकऱ्यापुढील सर्वात मोठा प्रश्न होता. भारतीय कृषी अनुसंधान परिषद म्हणजेच ‘आयसीएआर’ने (ICAR) या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्याचे काम हाती घेतले आहे. संकट अत्यंत मोठे आणि गुंतागुंतीचे आहे. पण विज्ञानाच्या जोरावर आपण या आव्हानाला अतिशय खंबीरपणे सामोरे जात आहोत.
संकट दाराशी, पण आशा जिवंत
गेल्या एका वर्षात आयसीएआरच्या शास्त्रज्ञांनी खरोखरच कौतुकास्पद कामगिरी केली आहे. त्यांनी ४४ वेगवेगळ्या पिकांच्या ३८६ नव्या जाती शोधून काढल्या आहेत. यातील सर्वात दिलासादायक बाब म्हणजे ९४ टक्के पिके ही बदलत्या हवामानातही तग धरून राहणारी आहेत. म्हणजेच, जास्त पाऊस झाला तरी पिके मुळासकट कुजणार नाहीत. पाऊस लांबला तरी ती पूर्णपणे वाळून जाणार नाहीत. कमी पाण्यात येणारी पिके, उष्णतेला सहन करणारे वाण आणि कीड-रोगांना प्रतिकार करणाऱ्या जाती शास्त्रज्ञांनी विकसित केल्या आहेत. याशिवाय २९ वाण हे ‘बायोफोर्टिफाइड’ म्हणजेच पोषणमूल्यांनी समृद्ध आहेत. यात तांदूळ, गहू, डाळी आणि विविध भरड धान्यांचा समावेश आहे. क्षारपड किंवा अति-आम्लयुक्त जमिनीवरही उत्तम पीक देणारे बासमती तांदळाचे नवे वाण तयार झाले आहेत. यामुळे पडीक जमिनींवरही आता हिरवळ फुलवता येणार आहे. दुष्काळी भागातही ही पिके शेतकऱ्यांना दगा देणार नाहीत. विज्ञानाने संकटसमयी शेतीला दिलेली ही अत्यंत मोलाची आणि आश्वासक साथ आहे.
विज्ञानाची साथ आणि नवे प्रयोग
केवळ संशोधन केंद्रातील प्रयोगशाळेत नवे शोध लावून भागत नाही. ते तंत्रज्ञान प्रत्यक्ष शेतकर्‍याच्या शेतापर्यंत आणि बांधावर पोहोचणे तितकेच महत्त्वाचे असते. आयसीएआरने या तंत्रज्ञान हस्तांतरणावरही मोठा भर दिला आहे. संस्थेने तब्बल ५१ खाजगी आणि सार्वजनिक उद्योग भागीदारांशी ७२ महत्त्वाचे सामंजस्य करार केले आहेत. यामुळे नवीन बियाणे आणि शेतीची प्रगत अवजारे वेगाने बाजारात आणि शेतात उपलब्ध होणार आहेत.
देशभरातील कृषी विज्ञान केंद्रांच्या (KVK) माध्यमातून १ कोटी शेतकऱ्यांपर्यंत थेट तंत्रज्ञानाचे प्रशिक्षण पोहोचवले गेले आहे. डिजिटल माध्यम, मोबाईल ॲप्स आणि सोशल मीडियाच्या माध्यमातून ५ कोटींहून अधिक शेतकऱ्यांना वेळेवर हवामान आणि पिकांची माहिती देण्यात आली आहे. ‘प्रयोगशाळा ते शेतजमीन’ हा प्रवास आता अधिक वेगात आणि पारदर्शक पद्धतीने सुरू झाला आहे. विज्ञानाची ही मदत थेट बांधावर पोहोचल्यामुळे दुष्काळाने खचलेल्या शेतकऱ्याचा आत्मविश्वास पुन्हा वाढतो आहे. शेती आता केवळ नशिबावर नाही, तर विज्ञानाच्या आधारावर करता येते, हा विश्वास निर्माण झाला आहे.
प्रयोगशाळेतून थेट बांधावर
भारतीय शेतीचा विचार करताना केवळ पिकांचा विचार करून चालत नाही. पशुपालन, दुग्धव्यवसाय आणि मत्स्य शेती हे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे दोन अतिशय मजबूत खांब आहेत. आयसीएआरने या पूरक क्षेत्रांतही क्रांतीकारी संशोधन केले आहे. डुकरांना होणाऱ्या घातक आजारावर देशातील पहिली स्वदेशी ‘आफ्रिकन स्वाइन फीव्हर’ लस तयार करण्यात आली आहे.
गाई-म्हशींच्या पैदाशीसाठी ‘सेक्स-सॉर्टेड सीमन’ आणि भ्रूण हस्तांतरणाचे प्रगत तंत्रज्ञान आणले गेले आहे. यामुळे केवळ दुभत्या जनावरांची पैदास वाढून दुग्धोत्पादनात मोठी वाढ होत आहे. मासेमारांसाठी आधुनिक पद्धती आणि लहान शेतकऱ्यांसाठी परवडणारी शेतीची यंत्रे तयार केली जात आहेत.
कसावा (कंदमूळ) काढणीचे नवीन आणि स्वस्त यंत्र हे याचे उत्तम उदाहरण आहे. यामुळे अल्पभूधारक शेतकऱ्यांचे श्रम आणि वेळ दोन्ही वाचत आहे. पिकांचे नुकसान झाले तरी पशुधन आणि मत्स्यव्यवसायाच्या माध्यमातून शेतकऱ्याच्या हातात चार पैसे उरत आहेत. या सर्व नवोपक्रमांमुळे शेतकऱ्यांचे पूरक उत्पन्न वाढण्यास मोठी मदत होत आहे.
पशुधन आणि मत्स्यशेतीत झेप
कृषी संशोधनातून देशाच्या अर्थव्यवस्थेला दरवर्षी हजारो कोटींचा प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष फायदा होतो आहे. गेल्या एका वर्षात कृषी संशोधनाने देशाच्या अर्थव्यवस्थेत थेट ५५ हजार कोटींचे योगदान दिले आहे. तर एकंदरीत शेती आणि पूरक उत्पादनातून १.७० लाख कोटी रुपयांचे अतिरिक्त मूल्य निर्माण झाले आहे. शेतीतील संशोधन आणि सरकारी गुंतवणूक ही निरर्थक नसून देशाचा पाया मजबूत करणारी आहे, हे या आकडेवारीवरून सिद्ध होते.
२०४७ पर्यंत भारताला ‘विकसित भारत’ करायचे असेल तर आपली शेती समृद्ध आणि आत्मनिर्भर व्हावी लागेल. डाळी आणि तेलबियांमध्ये देशाला अजूनही परकीय आयातीवर अवलंबून राहावे लागते. यात लवकरात लवकर स्वयंपूर्णता मिळवणे हे आपल्यापुढील पुढील मोठे ध्येय आहे.
नैसर्गिक शेतीचा अंगिकार करणे, नॅनो-खतांचा योग्य वापर करणे आणि सूक्ष्म सिंचनाचा प्रसार सर्वदूर करणे गरजेचे आहे. हवामान बदलाचे संकट गंभीर आहे, यात शंका नाही. पण आपल्या कृषी शास्त्रज्ञांची बुद्धिमत्ता आणि शेतकऱ्यांचे अथक कष्ट यांच्या जोरावर आपण या सर्व आव्हानांवर यशस्वी मात करत आहोत. विज्ञानाची ही मशाल अशीच तेवत राहिली, तर भारतीय शेतीचे आणि बळीराजाचे भविष्य नक्कीच उज्ज्वल आणि सुरक्षित राहील.
