१९८० च्या दशकापासून आंतरराष्ट्रीय खेळणी कंपन्यांनी भारतीय भागीदारी, वितरण व्यवस्था, लोकप्रिय व्यक्तिरेखा आणि उत्पादनांच्या विस्तारित मालिकांच्या माध्यमातून भारतीय ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याची रणनीती आखली.
————————————————————————————————————–
Leo-Mattel : भारतीय भागीदारीतून बाजारपेठेत प्रवेश
अमेरिकेतील Mattel या कंपनीने १९८० च्या दशकात भारतीय Blowplast कंपनीसोबत संयुक्त उपक्रम सुरू केला. या भागीदारीत खेळण्यांची विक्री Leo-Mattel या नावाने केली जात होती.
२००७ मध्ये The Economic Times ने प्रसिद्ध केलेल्या वृत्तानुसार, या उपक्रमाच्या काळात खेळणी भारतातील ११० शहरांमध्ये विकली जात होती. भागीदारी संपल्यानंतर Mattel ने स्वतंत्रपणे व्यवसाय सुरू ठेवला. त्या वेळी वितरणाचे क्षेत्र ४० शहरांपर्यंत मर्यादित झाले होते; मात्र कंपनीच्या उत्पादनांची संख्या सुमारे ५० वरून ५०० पर्यंत वाढली होती. चीन, इंडोनेशिया, थायलंड आणि मेक्सिको येथील उत्पादकांकडून खेळणी मिळवण्याची व्यवस्था कंपनीने केली होती.
यातून स्थानिक भागीदारी, वितरणाचे नियोजन आणि आंतरराष्ट्रीय उत्पादनसाखळीचा वापर या तीन व्यावसायिक रणनीती स्पष्ट होतात.
He-Man : खेळण्याभोवती संपूर्ण काल्पनिक विश्व
Mattel ने १९८२ मध्ये Masters of the Universe ही खेळण्यांची मालिका सुरू केली. He-Man या नायकासोबत Skeletor, Teela, Man-At-Arms आणि Beast Man यांसारखी पात्रेही बाजारात आली. पुढे Battle Cat सारखी पात्रे, वाहने आणि स्वतंत्र खेळण्यांचे संच या मालिकेत समाविष्ट झाले.
Castle Grayskull हा या रणनीतीचा महत्त्वाचा भाग होता. किल्ल्याच्या स्वतंत्र संचामुळे मुलांना केवळ एक व्यक्तिरेखा नव्हे, तर त्या पात्रांच्या जगातील संपूर्ण परिसर खरेदी करता येत होता. १९८३ मध्ये सुरू झालेल्या अॅनिमेटेड दूरचित्रवाणी मालिकेने या काल्पनिक विश्वाचा विस्तार केला.
या पद्धतीत प्रत्येक नवीन पात्र किंवा संच आधीच्या खेळण्यांच्या अनुभवात भर घालत होता. त्यामुळे ग्राहकाला पुन्हा खरेदी करण्यासाठी कारण मिळत होते. मात्र, या जागतिक रणनीतीमुळे भारतातील विक्री किती वाढली, याचे स्वतंत्र आकडे उपलब्ध नाहीत.
Barbie आणि Hot Wheels : पुनर्खरेदीची रणनीती
१९५९ मध्ये सादर झालेल्या Barbie बाहुलीभोवती Mattel ने कपडे, अॅक्सेसरीज, विविध व्यवसायांतील व्यक्तिरेखा आणि इतर पात्रांचा संग्रह विकसित केला. त्यामुळे आधीची बाहुली कायम ठेवून नवीन वस्तू खरेदी करता येत होत्या.
१९६८ मध्ये सुरू झालेल्या Hot Wheels मालिकेत वेगवेगळ्या डिझाइनच्या छोट्या गाड्या, ट्रॅक आणि विशेष संग्रहांचा समावेश झाला. एका गाडीपासून सुरुवात करून मोठा संग्रह तयार करण्याची संधी ग्राहकांना मिळाली.
Mattel ने भारतात दूरचित्रवाणी व मुद्रित जाहिराती, दुकानांमधील प्रचारात्मक उपक्रम आणि ग्राहकांशी थेट संवाद अशा पद्धतींचाही वापर केला. या बाबींची नोंद Indian Retailer मधील कंपनीच्या विपणनविषयक मुलाखतीत आढळते.
Funskool आणि LEGO : भारतीय वितरणाचा दुवा
Funskool ची संकल्पना १९८६ मध्ये भारतातील MRF समूह आणि अमेरिकेतील Hasbro यांच्या संयुक्त उपक्रमातून पुढे आली. कंपनीने १९८८ मध्ये व्यावसायिक कामकाज सुरू केले.
तिने पुढे TOMY, Rubik’s, LeapFrog आणि Playmobil यांसारख्या आंतरराष्ट्रीय ब्रँडची उत्पादने भारतीय बाजारपेठेत आणली. २०१० मध्ये Funskool भारतात LEGO ची विशेष वितरक बनली. या व्यवस्थेमुळे LEGO ला स्थानिक वितरण आणि किरकोळ विक्रीच्या माध्यमातून ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्यास मदत झाली.
LEGO च्या विटा एकमेकांशी जुळणाऱ्या असल्यामुळे जुन्या आणि नवीन संचांचा एकत्रित वापर करता येतो. त्यामुळे प्रत्येक नवीन संच आधीच्या संग्रहाचा विस्तार करतो. २०२६ मध्ये LEGO ने २०३० पर्यंत भारतात ५० दुकाने सुरू करण्याचे उद्दिष्ट जाहीर केले होते.
भारतीय खेळणी उत्पादक मागे का पडले?
भारतामध्ये लाकूड, धातू, माती आणि इतर स्थानिक साहित्यापासून खेळणी बनवणारे अनेक पारंपरिक उत्पादक होते. मात्र, अनेक उद्योग लहान स्वरूपात चालत होते. मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन, आधुनिक तंत्रज्ञान, राष्ट्रीय वितरण आणि सातत्यपूर्ण जाहिरातींसाठी आवश्यक असलेले भांडवल त्यांच्याकडे मर्यादित होते.
The Economic Times च्या २०२० मधील वृत्तानुसार, १९९१ नंतर चिनी खेळण्यांची आवक वाढली. काही भारतीय उत्पादकांनी उत्पादन बंद करून आयात केलेल्या खेळण्यांच्या व्यापाराकडे वळण्याचा निर्णय घेतला. मात्र, यावरून सर्व पारंपरिक खेळणी केंद्रे बंद पडली, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.
आंतरराष्ट्रीय कंपन्यांनी उत्पादनविविधता, लोकप्रिय व्यक्तिरेखा, पूरक वस्तू, जाहिरात आणि वितरण यांची सांगड घातली. भारतीय उत्पादकांसाठी मोठे आव्हान हेच होते की त्यांनी केवळ खेळणी तयार करण्यापलीकडे जाऊन टिकाऊ ब्रँड आणि विस्तारत जाणाऱ्या उत्पादनमालिका उभारणे आवश्यक होते.
या अनुभवातून स्पष्ट होते की यशस्वी खेळणी व्यवसाय केवळ आकर्षक उत्पादनावर अवलंबून नसतो. बाजारपेठेत प्रवेश, ग्राहकांपर्यंत पोहोच, ब्रँडची ओळख आणि पुन्हा खरेदी करण्यासाठी निर्माण केलेली कारणे या सर्व गोष्टी त्याच्या यशात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
संदर्भसूची
1. The Economic Times (2007) — US toy company asks India to open up retail sector. Mattel–Blowplast भागीदारी, Leo-Mattel ब्रँड, वितरण आणि उत्पादनांच्या संख्येतील बदल.
https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/retail/us-toy-company-asks-india-to-open-up-retail-sector/articleshow/2532849.cms
2. The Economic Times (2007) — Heavy Mattel. भारतातील Mattel च्या ब्रँड-विकास, किंमत, उत्पादनविस्तार आणि किरकोळ विक्रीच्या रणनीतींची पार्श्वभूमी.
https://economictimes.indiatimes.com/heavy-mattel/articleshow/2050706.cms
3. Funskool India — Our Story. कंपनीची स्थापना, Hasbro सोबतचा संयुक्त उपक्रम आणि भारतातील वितरण व्यवस्था.
https://funskoolindia.com/our-story/
4. Funskool India — Sustainability Report, Partnerships and Exclusivities. LEGO व इतर आंतरराष्ट्रीय ब्रँडसोबतच्या भागीदारीची माहिती.
https://funskoolindia.com/wp-content/uploads/2024/12/Funskool-Sustainability-Report_website.pdf
5. Mattel Creations — Masters of the Universe: A Complete Era Guide from Vintage to Modern. He-Man मालिकेची सुरुवात, पात्रे, वाहने आणि खेळण्यांच्या संचांचा विस्तार.
https://creations.mattel.com/blogs/inside-look/masters-of-the-universe-a-complete-era-guide-from-vintage-to-modern
6. Indian Retailer — Mattel Toys: Proving its Mettle. भारतातील जाहिराती, दुकानांमधील प्रचार आणि ग्राहकांशी संवाद याबाबतची मुलाखत.
https://www.indianretailer.com/interview/sector-watch/specialty/Mattel-Toys-Proving-its-Mettle.i126
7. The Economic Times (2020) — Can India be a toy hub of the world, as PM Modi has exhorted? It’s a tough game. भारतीय खेळणी उद्योगातील स्पर्धा आणि चिनी आयातीचा संदर्भ.
https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/can-india-be-a-toy-hub-of-the-world-as-pm-modi-has-exhorted-its-a-tough-game/articleshow/78207564.cms
तथ्यविषयक नोंद: He-Man, Barbie आणि Hot Wheels यांच्या उत्पादनविस्ताराची उदाहरणे त्यांच्या जागतिक रणनीतीचे पुरावे आहेत. भारतातील प्रत्येक उत्पादनाची किंमत, विक्री आणि ग्राहकांवरील परिणाम यांचे स्वतंत्र ऐतिहासिक आकडे उपलब्ध नसल्यामुळे त्याबाबत अपुष्ट दावे केलेले नाहीत.
