भारताचे राष्ट्रगीत ‘जन गण मन’ प्रमाणेच ‘वंदे मातरम्’ या राष्ट्रीय गीतालाही तितकाच सन्मान मिळवून देण्यासाठी केंद्र सरकारने एक ऐतिहासिक पाऊल उचलले आहे. स्वराज्य मॅगझिनच्या वृत्तानुसार, आता सरकारी समारंभांमध्ये ‘वंदे मातरम्’ची केवळ पहिली दोन कडवी न गाता, संपूर्ण सहा कडव्यांचे गायन करणे अनिवार्य करण्यात आले आहे.
काय आहे नवीन प्रोटोकॉल?
गृह मंत्रालयाने जारी केलेल्या नवीन मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, सरकारी कार्यक्रमांमध्ये वंदे मातरम् आता ३ मिनिटे १० सेकंदांच्या पूर्ण आवृत्तीत गायले जाईल. १९५० मध्ये या गीताला राष्ट्रीय गीताचा दर्जा मिळाल्यानंतर प्रथमच अशा प्रकारचा औपचारिक प्रोटोकॉल लागू करण्यात आला आहे.
- कुठे लागू होणार: राष्ट्रपतींचे आगमन, नागरी सन्मान सोहळे, ध्वजारोहण आणि इतर सर्व अधिकृत सरकारी कार्यक्रमांमध्ये हा नियम लागू असेल.
- क्रम: जर कार्यक्रमात राष्ट्रगीत आणि राष्ट्रीय गीत दोन्ही असतील, तर ‘वंदे मातरम्’ हे ‘जन गण मन’च्या आधी गायले जाईल.
- सावधान स्थिती: राष्ट्रगीताप्रमाणेच, वंदे मातरम् सुरू असताना सर्वांना सावधान (At attention) स्थितीत उभे राहणे बंधनकारक असेल.
- शाळांसाठी सूचना: विद्यार्थ्यांमध्ये देशभक्तीची भावना रुजवण्यासाठी शाळांनी दिवसाची सुरुवात ‘वंदे मातरम्’च्या सामूहिक गायनाने करावी, अशी शिफारस करण्यात आली आहे.
ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक संदर्भ
- बंकिमचंद्र चटर्जींची रचना: हे गीत १८७० च्या दशकात बंकिमचंद्र चटर्जी यांनी लिहिले होते आणि त्यांच्या ‘आनंदमठ’ (१८८२) या कादंबरीत त्याचा समावेश करण्यात आला होता.
- स्वातंत्र्यलढ्याचा मंत्र: भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात ‘वंदे मातरम्’ हा केवळ शब्द नसून क्रांतीचा मंत्र बनला होता. १९०५ च्या वंग-भंग आंदोलनादरम्यान हे गीत संपूर्ण देशात लोकप्रिय झाले.
- धार्मिक संदर्भ: नवीन प्रोटोकॉलनुसार गायल्या जाणाऱ्या सहा कडव्यांमध्ये आई तुळजाभवानी (दुर्गा), लक्ष्मी आणि सरस्वती या देवतांचे संदर्भ आहेत, जे भारताला ‘माता’ मानण्याच्या संकल्पनेला अधिक अधोरेखित करतात.
महत्त्वाचे काय बदलले?
आतापर्यंत सामान्यतः केवळ पहिली दोन कडवी गायली जात होती, कारण त्यात केवळ मातृभूमीचे वर्णन होते. मात्र, संपूर्ण सहा कडव्यांच्या गायनामुळे या गीतातील मूळ आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक व्याप्ती समोर येईल.
केंद्र सरकारचा हा निर्णय भारताच्या सांस्कृतिक अस्मितेला बळकट करणारा मानला जात आहे. राष्ट्रगीतासोबतच राष्ट्रीय गीतालाही तितकाच प्रोटोकॉल प्राप्त झाल्याने देशवासीयांमध्ये आनंदाचे वातावरण आहे.
