लाखो भाविकांचे श्रद्धास्थान, मंत्रोच्चारांनी दुमदुमणारे गोदाकाठ आणि पिढ्यानपिढ्या चालत आलेला अध्यात्माचा वारसा… सिंहस्थ कुंभमेळा म्हटला की डोळ्यांसमोर उभे राहते ते भारताच्या सनातन संस्कृतीचे भव्य रूप. २०२७ मध्ये नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वरच्या पवित्र भूमीत आकारास येणारा सिंहस्थ कुंभमेळा केवळ एक धार्मिक सोहळा उरणार नाही; तर तो प्राचीन आध्यात्मिक परंपरा आणि २१ व्या शतकातील आधुनिक पायाभूत सुविधांचा एक अभूतपूर्व संगम ठरणार आहे.
महाराष्ट्राची ही कुंभनगरी लाखो भाविकांच्या स्वागतासाठी सज्ज होत असताना, यंदाच्या नियोजनाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे हा सोहळा केवळ तात्पुरत्या व्यवस्थांपुरता मर्यादित न राहता, नाशिकच्या कायमस्वरूपी व दीर्घकालीन विकासाचा भक्कम पाया रचत आहे.
नियोजनाची नवी दिशा: केवळ सोहळा नाही, तर कायमस्वरूपी विकास
पूर्वीच्या कुंभमेळ्यांमध्ये बहुतांश उभारणी ही तात्पुरती असायची आणि सोहळा संपला की व्यवस्था गुंडाळली जायची. मात्र, सिंहस्थ २०२७ साठी महाराष्ट्राने दीर्घकालीन प्रादेशिक विकासाचा दृष्टिकोन स्वीकारला आहे. प्रशासकीय विखुरलेपणा घालवण्यासाठी मे २०२५ मध्ये ‘नाशिक-त्र्यंबकेश्वर सिंहस्थ कुंभमेळा प्राधिकरणा’ची स्थापना करण्यात आली, ज्यावर मुख्यमंत्र्यांच्या अध्यक्षतेखालील ४०-सदस्यीय शिखर समिती आर्थिक व धोरणात्मक देखरेख करत आहे.
या संपूर्ण मास्टर प्लॅनची किंमत तब्बल ₹२५,०५५ कोटी इतकी आहे. यातील पहिल्या टप्प्यात तपोवन, साधुग्राम, शहरातील रस्ते रुंदीकरण आणि आपत्कालीन आरोग्यसेवा यांसारख्या तातडीच्या कामांसाठी ₹५,१४० कोटी राखीव ठेवण्यात आले आहेत. तर दुसऱ्या टप्प्यात दीर्घकालीन बड्या प्रकल्पांसाठी ₹१७,०४१ कोटी उपलब्ध करून दिले जात आहेत.
दळणवळणाचा सुवर्णमार्ग: ६६ किमीचा ‘परिक्रमा मार्ग’
गर्दीचे व्यवस्थापन आणि नाशिक शहराची दैनंदिन वाहतूक सुरळीत ठेवण्यासाठी वाहतूक व्यवस्थेचा पूर्ण कायापालट केला जात आहे:
• ६६ किमीचा बाह्य रिंग रोड: ₹७,६१३ कोटी खर्चाचा हा ‘परिक्रमा मार्ग’ अडगाव, दिंडोरी रोड, पेठ रोड, गंगापूर रोड आणि त्र्यंबक रोड या मुख्य मार्गांना जोडेल, ज्यामुळे शहराबाहेरून जाणारी वाहतूक सहज वळवता येईल.
• अंतर्गत रस्ते व केबल-स्टेड पूल: नाशिक महानगरपालिकेकडून ₹१,२७० कोटींचे नागरी रस्ते प्रकल्प राबवले जात आहेत. गोदावरी नदीवर बालाजी कोट व गणेशवाडी दरम्यान पदचाऱ्यांसाठी आकर्षक केबल-स्टेड पूल उभारला जात आहे.
• १०-मार्गी महामार्ग: द्वारका ते दत्त मंदिर दरम्यान ६.४ किमीचा मार्ग १० पदरी केला जात असून, त्यावर २.५ मीटर रुंदीचे स्वतंत्र पदपथ आखले जात आहेत.
‘स्वच्छ गोदावरी मिशन’ आणि रामकुंडाचा कायापालट
गोदावरी नदी या तीर्थयात्रेच्या केंद्रस्थानी असल्याने नदीचे पावित्र्य जपणे ही प्राथमिक गरज आहे. तपोवन, अगरटाकळी, चेहेडी आणि पंचक येथे नव्या सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्पांद्वारे (STP) गोदावरीत प्रक्रिया न केलेले सांडपाणी जाणे पूर्णपणे थांबवले जाईल.
सोबतच, त्र्यंबकेश्वरमध्ये ₹१७७.८६ कोटी खर्चून नवे घाट उभारले जात आहेत. ऐतिहासिक रामकुंडाच्या पायऱ्यांचे टिकाऊ बेसाल्ट दगडांनी अद्ययावतीकरण केले जात आहे, जेणेकरून स्नानाच्या वेळी भाविकांची सुरक्षा आणि क्षमता दोन्ही वाढेल.
कायमस्वरूपी साधुग्राम आणि सॅटेलाइट तंबू-शहरे
१३ आखाड्यांतील साधू-संतांच्या निवासासाठी तपोवन येथील साधुग्राम ही आता केवळ तात्पुरती जागा उरलेली नाही. राज्याने १९१.२१ एकर जमिनीच्या थेट संपादनासाठी ₹२,२६७ कोटी मंजूर केले आहेत, ज्यामुळे कुंभमेळ्यानंतरही शहराकडे एक भव्य संस्थात्मक व सार्वजनिक जागा शिल्लक राहील. तसेच प्रमुख महामार्गांवर भाविकांच्या सोयीसाठी ५ आधुनिक सॅटेलाइट तंबू-शहरे उभारली जात आहेत.
रेल्वे, विमानतळ आणि हायटेक सुरक्षा
• ओझर विमानतळ: ₹६४० कोटींच्या नव्या टर्मिनल इमारतीमुळे प्रवासी क्षमता ताशी ३०० वरून १,००० वर पोहोचेल.
• विकेंद्रित रेल्वे मॉडेल: ₹१,२०० कोटींच्या योजनेतून नाशिक रोडसह ओढा, निफाड, देवळाली अशा ६ स्थानकांचे आधुनिकीकरण केले जात आहे, जेणेकरून शहराच्या गाभ्यात गर्दीचा ताण येणार नाही.
• डिजिटल सुरक्षा: ₹१२८.९९ कोटींच्या डिजिटल नेटवर्कद्वारे AI-सक्षम सीसीटीव्ही, गॅस-इन्सुलेटेड वीज उपकेंद्र आणि ड्रोनद्वारे गर्दीवर लक्ष ठेवले जाईल.
“प्रत्येक कुंभ काहीतरी जप्त असतो, काहीतरी जोडत असतो आणि काहीतरी मागे ठेवून जात असतो!” २०२७ च्या सिंहस्थ कुंभमेळ्याचे खरे यश केवळ पर्वणीच्या दिवशी जमलेल्या कोट्यवधींच्या गर्दीच्या व्यवस्थापनावर अवलंबून नसेल; तर सोहळा संपल्यानंतर नाशिककरांच्या हाती काय उरते यावर ठरेल. २५ हजार कोटींहून अधिकचा हा विकास आराखडा नाशिक, त्र्यंबकेश्वर आणि संपूर्ण उत्तर महाराष्ट्रासाठी एक अधिक सक्षम, स्वच्छ आणि आधुनिक पायाभूत सुविधांचा वारसा मागे सोडून जाईल.
