माणूस जेव्हा आपली मातृभूमी सोडतो, तेव्हा तो केवळ भौगोलिक सीमा ओलांडत नाही, तर आपल्या आठवणी, घरे आणि शतकानुशतके जपलेला वारसा मागे सोडतो. अशा वेळी आपली मुळे, आपले संस्कार आणि पूर्वजांची संस्कृती विसरणे सोपे असते, पण ते टिकवून ठेवणे हे एका महायुद्धापेक्षा कमी नसते. सिंध प्रांतातून, म्हणजेच आजच्या पाकिस्तानातून आलेल्या सिंधी समुदायाने हीच कठीण गोष्ट शक्य करून दाखवली आहे. आपली भूमी गमावूनही त्यांनी आपला ‘नानक विचार’ आणि सांस्कृतिक ओळख केवळ जिवंत ठेवली नाही, तर ती अधिक समृद्ध केली आहे. भारताच्या प्रगतीत खांद्याला खांदा लावून उभे राहतानाही या समाजाने आपल्या आध्यात्मिक मुळांशी असलेले नाते कधीही तोडले नाही.
सिंध: संस्कृती आणि धर्माचा पवित्र संगम
पुरातन सिंध हा भारताच्या सांस्कृतिक आणि धार्मिक इतिहासातील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि समृद्ध प्रदेश होता. येथे विविध पंथ आणि विचारसरणींचा एक विलक्षण संगम पाहायला मिळत असे. हिंदू धर्म आणि शीख धर्म आणि इस्लाम या तिन्ही प्रवाहांच्या परस्पर संवादातून आणि सहअस्तित्वातून सिंधची एक वेगळीच ओळख निर्माण झाली होती.
सिंधमधील हिंदूंचा दृष्टिकोन अत्यंत उदारमतवादी आणि व्यवहारप्रधान होता. ते आपल्या अनेक देव-देवतांची पूजा करत असत, पण त्याच वेळी त्यांच्या मनात गुरु नानक देवजींच्या विचारांबद्दल एक विशेष आदर आणि श्रद्धा होती. गुरु नानकांनी दिलेला ‘सहज’ मार्ग म्हणजेच आत्मिक सहजता आणि अंतःशांतीचे तत्त्वज्ञान सिंधी समाजाने मनोमन स्वीकारले. यामुळेच हिंदू सिंधवासीयांच्या घरात आध्यात्मिक श्रद्धांचा एक सुंदर मिलाफ पाहायला मिळे.
आध्यात्मिक एकात्मता आणि ‘तिकाणा’ परंपरा
सिंधच्या भूमीत हिंदू आणि शीख यांच्यातील सीमारेषा कधीच कठोर नव्हत्या, तर त्या अत्यंत धूसर होत्या. अनेक सिंधी हिंदूंनी गुरु ग्रंथ साहिबला आपल्या जीवनाचा अविभाज्य भाग बनवले होते. ते दररोज श्रद्धेने ग्रंथाचे वाचन करत आणि आपल्या घरातील पूजास्थानी त्याला सर्वोच्च स्थान देत असत. भाषेचा अडसर येऊ नये म्हणून त्यांनी गुरु ग्रंथ साहिब देवनागरी लिपीत प्रकाशित करून त्याचे पठण सुरू ठेवले.
विभाजनापूर्वी सिंधमधील गावागावांत ‘तिकाणा’ नावाची धार्मिक स्थळे असत. या तिकाणांमध्ये गुरु ग्रंथ साहिबासोबतच हिंदू देव-देवतांच्या मूर्तींची एकत्रित पूजा केली जात असे. ही परंपरा सिंधमधील धर्मसहजीवनाचे आणि सांस्कृतिक विविधतेचे एक अनोखे प्रतीक होती. या आध्यात्मिक एकात्मतेमुळे सिंधी समाजात एक विलक्षण समुदाय भावना निर्माण झाली होती.
सिंधी शीखांची संघटनशक्ती
शीख धर्माचा सिंधमध्ये प्रसार होण्यासाठी संघटनात्मक बांधणीचे मोठे योगदान होते. गुरु अमर दासजींच्या काळात सिंधमध्ये “मसनद” ही व्यवस्था स्थापन करण्यात आली होती. या व्यवस्थेमुळे सिंधमधील शीख अनुयायी अधिक मजबूतपणे संघटित झाले. काळाच्या ओघात हे ‘मसनद’ कार्य इतके लोकप्रिय झाले की, पुढे तेच नाव सिंधी शीख समाजातील एक आडनाव म्हणून रूढ झाले. आज सिंधी शीख समाजात ‘मसनद’ आडनाव असलेल्या अनेक व्यक्ती आपल्याला पाहायला मिळतात, जे या प्राचीन इतिहासाचा जिवंत पुरावा आहेत.
भारत–पाकिस्तान विभाजनाचा तो भयानक काळ आणि विस्थापन
१९४७ मध्ये भारत-पाकिस्तान फाळणीची घोषणा झाली आणि शांत असलेल्या सिंधच्या भूमीवर असुरक्षिततेचे सावट पसरले. धर्मावर आधारित राष्ट्ररचना झाल्यामुळे तिथल्या अल्पसंख्याक हिंदू आणि शीख समाजाचे अस्तित्व धर्मांध इस्लामी कट्टरवाद्यांमुळे धोक्यात आले. दंगली, राजकीय अस्थिरता आणि भीतीचे वातावरण यामुळे पिढ्यानपिढ्या तिथे राहणाऱ्या या समाजाला आपले घर, व्यापार, मंदिरे आणि गुरुद्वारे मागे सोडून स्थलांतर करण्याचा अत्यंत कठीण निर्णय घ्यावा लागला.
आपले सर्वस्व, आपल्या पूर्वजांच्या जमिनी आणि आपला वैभवशाली वारसा केवळ एका रात्रीत सोडून नवा भविष्याच्या शोधात भारताकडे निघणे, हा या समाजासाठी एक प्रचंड सांस्कृतिक आणि मानसिक धक्का होता. सिंधी शीख आणि हिंदूंनी मोठ्या प्रमाणात गुजरात, राजस्थान आणि महाराष्ट्र या राज्यांमध्ये आश्रय घेतला.
भारतात पुनर्वसन आणि लोकसंख्येचा मागोवा
विभाजनापूर्वी, १९४१ च्या जनगणनेनुसार सिंध प्रांतात सुमारे ३२,००० शीख होते. आज भारतात या सिंधी शीख समुदायाची लोकसंख्या अंदाजे ९०,००० ते १ लाखांच्या दरम्यान आहे. हे लोक प्रामुख्याने महाराष्ट्र, राजस्थान, गुजरात आणि मध्य प्रदेशात विखुरलेले आहेत. सिंधी समाजाची ही ‘सिंधी सरदार’ ओळख पंजाबी शीखांपेक्षा वेगळी आणि सिंधी हिंदूंपेक्षा स्वतंत्र आहे. जरी त्यांच्या श्रद्धेचा केंद्रबिंदू गुरु ग्रंथ साहिब असला, तरी त्यांनी आपली सिंधी भाषा आणि संस्कृतीची नाळ कधीही तुटू दिली नाही.
महाराष्ट्रात मुंबईजवळील उल्हासनगर आणि पुणे महानगरातील पिंपरी-चिंचवड हे सिंधी समुदायाचे प्रमुख केंद्र झाले. विस्थापित झाल्यानंतर सुरुवातीला या छावण्यांमध्ये राहताना अत्यंत संघर्ष करावा लागला, पण श्रद्धेच्या बळावर त्यांनी पुन्हा आपली सृष्टी उभी केली.
१९४७ च्या विभाजनामुळे सिंध प्रांतातील हिंदू आणि शीख समुदायाला आपली मातृभूमी सोडून भारतात आश्रय घ्यावा लागला. हे केवळ भौगोलिक स्थलांतर नव्हते, तर तो एक प्रचंड मानसिक आणि सांस्कृतिक धक्का होता. मात्र, भारतात आल्यानंतर सिंधी समुदायाने आपल्या आध्यात्मिक परंपरेला नवसंजीवनी दिली. त्यांनी केवळ स्वतःला सावरले नाही, तर नव्या भूमीवर आपले ‘नानक विचार’ जपणारी भव्य धार्मिक केंद्रे उभी केली.
उल्हासनगर: भारतातील सिंधी समुदायाची आध्यात्मिक राजधानी
महाराष्ट्रातील मुंबईजवळील उल्हासनगर हे आज सिंधी समुदायाचे सर्वात महत्त्वाचे धार्मिक आणि सांस्कृतिक केंद्र म्हणून ओळखले जाते. विभाजनानंतर विस्थापित सिंधी समाजासाठी हे शहर एक मोठे आश्रयस्थान ठरले. उल्हासनगरमध्ये “गुरु नानक दरबार” आणि “दान गुरु नानक दरबार” ही दोन प्रमुख धार्मिक स्थळे सिंधी शीख आणि हिंदू दोघांनाही एकत्र जोडतात. येथे दररोज पहाटे होणाऱ्या प्रभात कीर्तनाला सुमारे २,५०० भाविक उपस्थित असतात, जे त्यांच्या आध्यात्मिक शिस्तीचे दर्शन घडवते. गुरुनानक जयंतीच्या वेळी येथे लाखो भाविक सहभागी होतात. प्रभातफेरी, भजन-कीर्तन आणि सामूहिक लंगराच्या माध्यमातून विस्थापित समाजात आत्मिक स्थैर्य आणि एकीची भावना निर्माण झाली आहे. १९८४ च्या दंगलींसारख्या कठीण काळातही उल्हासनगरमधील सिंधी समुदायावर कोणतेही द्वेषजन्य संकट आले नाही, जे त्यांच्या सामाजिक एकात्मतेचे मोठे द्योतक आहे.
पिंपरी-चिंचवड: विस्थापित छावणीतून उभे राहिलेले सिंधी गाव
पुणे महानगर क्षेत्रातील पिंपरी-चिंचवड येथेही सिंधी समुदाय मोठ्या संख्येने स्थायिक झाला आहे. फाळणीनंतर येथे उभारण्यात आलेल्या स्थलांतरित छावण्यांमध्ये तब्बल तीस वस्त्यांचे एक स्वतंत्र ‘सिंधी गाव’ उभे राहिले. येथे “गुरु नानक दरबार” हा प्रसिद्ध गुरुद्वारा आहे. हा गुरुद्वारा संत थाहरिया सिंग यांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ आणि त्यांच्या शिकवणीचा प्रचार करण्यासाठी उभारला गेला आहे. येथील दयाल सिंग यांच्यासारख्या व्यक्तींनी स्थलांतरानंतरही सिंधी भाषा, संस्कार आणि औषधी वनस्पतींच्या पारंपरिक ज्ञानाशी असलेले आपले नाते जपले आहे.
संत थाहरिया सिंग आणि सिंधमधील पाळेमुळे
सिंधी शीख समुदायाची पाळेमुळे सिंधमधील ‘कंध्रा’ या गावी असलेल्या परंपरेशी जोडलेली आहेत. सिंधमधील कंध्रा (जिल्हा सखा) येथे विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी संत थाहरिया सिंग यांनी शीख धर्मप्रसाराची पायाभरणी केली होती. राजस्थानमधील अजमेर येथे विभाजनानंतर “हलाणी दरबार” पुन्हा उभारण्यात आला. हा दरबार मूळ सिंध प्रांतातील हलाणी येथील प्राचीन धार्मिक स्थळाचाच दुसरा अवतार मानला जातो, ज्याने विभक्त झालेल्या समुदायाला पुन्हा आपल्या परंपरेशी जोडले.
नाशिक आणि इतर शहरे: विखुरलेला पण संघटित समाज
महाराष्ट्रातील नाशिकमधील खैरपूर येथे ‘खाटवारी दरबार’ हे एक महत्त्वाचे धार्मिक स्थळ आहे. येथे गुरु कीर्तन मंडळ नियमितपणे सभा आणि धार्मिक उपक्रम आयोजित करून सिंधी शीख परंपरा जिवंत ठेवते. याशिवाय इंदोर, ग्वाल्हेर आणि पंजाबमधील मलेरकोटला येथेही सिंधी समुदायाने गुरुद्वारे स्थापून आपली स्वतंत्र धार्मिक ओळख आणि सांस्कृतिक वारसा टिकवून धरला आहे.
दुहेरी ओळख आणि भाषिक अभिमान
विभाजनानंतर सिंधी समुदायाला ‘सिंधी’ आणि ‘शीख’ अशी आपली दुहेरी ओळख जपण्यासाठी मोठा संघर्ष करावा लागला. अजमेरचे होटुसिंग गुलर यांच्यासारख्या व्यक्तींनी विस्थापनाच्या कठीण काळातही आपली ‘नवाबशाही सरदार’ ही पारंपरिक ओळख आणि सिंधी शीख म्हणून असलेला भाषिक अभिमान नव्या भूमीतही जपला. अनेक सिंधी कुटुंबांमध्ये जरी एखादी व्यक्ती पहिली शीख बनली असली, तरी त्यांनी आपल्या पुढच्या पिढ्यांना शीख संस्कारात वाढवले आणि विवाहसंबंधही सिंधी शीख समाजातच जोडून सामाजिक एकता टिकवून ठेवली.
श्रद्धेचा विजय सिंधी समुदायाचा सिंध ते उल्हासनगर हा प्रवास केवळ विस्थापनाचा नाही, तर तो अढळ श्रद्धेचा आणि जिद्दीचा प्रवास आहे. आपली मूळ भूमी सोडूनही त्यांनी ‘नानक विचार’, सिंधी भाषा आणि संस्कृतीचा संगम अत्यंत सुंदरपणे आजवर टिकवून ठेवला आहे. आज हा समुदाय भारताच्या आर्थिक प्रगतीत सहभागी होत असतानाच आपल्या आध्यात्मिक वारशाचे रक्षण करणारा एक जाज्वल्य आदर्श ठरला आहे.
