२१ व्या शतकातील भू-राजकीय आणि आर्थिक स्थित्यंतरे एका अत्यंत महत्त्वपूर्ण वळणावर आहेत. पारंपारिकपणे महासत्तांच्या विशाल कारखान्यांपुरते मर्यादित असलेले संरक्षण आणि एरोस्पेस उत्पादन आता जागतिक पुरवठा साखळीतील धोके, व्यापार युद्धे आणि आर्थिक निर्बंधांमुळे विकेंद्रीकृत होत आहे. या नव्या जागतिक व्यवस्थेत भारत आपली ५० वर्षांचा अनुभव असलेली MSME परिसंस्था, गुजरातच्या अलंग येथील अद्वितीय धातू पुनर्वापर क्षमता आणि कुशल मनुष्यबळाच्या जोरावर जागतिक एरोस्पेस मॅन्युफॅक्चरिंग क्षेत्रात एक नवा हुकमी एक्का म्हणून उदयास येत आहे.
DSR बँकेच्या स्थापनेनंतर आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नागरी संस्था आणि ‘द कौन्सिल ऑफ कॅनडियन्स’ सारख्या जागतिक विचारवंतांकडून तीव्र आक्षेप घेण्यात आले. विरोधकांच्या मते, ही व्यवस्था जागतिक स्तरावर शस्त्रास्त्रांच्या नवीन स्पर्धेला (Arms Race) कारणीभूत ठरू शकते आणि संरक्षण उत्पादकांना मोठ्या प्रमाणावर अनिबंध निधी उपलब्ध करून दिल्याने लोकशाही उत्तरदायित्व (Democratic Oversight) कमी होऊ शकते.
परंतु, कॅनडाचे माजी पंतप्रधान आणि प्रख्यात अर्थतज्ज्ञ मार्क कार्नी (Mark Carney) यांनी या आंतरराष्ट्रीय आरोपांचे खंडन करताना या बँकेचा मूळ उद्देश स्पष्ट केला आहे:
“ही कोणतीही आक्रमक ‘वॉर बँक’ नाही. हे जगातील १९ देशांचे स्वतःच्या सार्वभौमत्वाचे आणि पायाभूत सुविधांचे रक्षण करण्यासाठी उभारलेले ‘बचावात्मक सुरक्षा कवच’ आहे. आम्ही कोणावरही आक्रमण करण्यासाठी शस्त्रे बनवत नाही आहोत, तर तीनही महासत्तांच्या आर्थिक आणि लष्करी दादागिरीला रोखण्यासाठी ही स्वायत्त वित्तीय व्यवस्था उभी करण्यात आली आहे. जेव्हा आपण ऊर्जेवर आणि सुरक्षेवर नियंत्रण मिळवतो, तेव्हाच आपण आपल्या नशिबाचे धनी होतो.”
युरोपीय आयोगाच्या अध्यक्षा उर्सुला वॉन डेर लेयेन यांनी भारताला ‘औद्योगिक सुपर पॉवर’ संबोधिणे हे भारताच्या बदलत्या ताकदीचे निदर्शक आहे.
भारतीय MSME परिसंस्था: देशांतर्गत अर्थव्यवस्थेचा कणा
जागतिक पातळीवर सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योगांच्या (MSME) एकूण संख्येच्या आणि विस्ताराच्या बाबतीत चीनच्या खालोखाल भारताचा जगात दुसरा क्रमांक लागतो. भारताची ही परिसंस्था केवळ देशांतर्गत अर्थव्यवस्थेचा कणा नसून ती जागतिक स्तरावरील सर्वात मोठी औद्योगिक रचना बनली आहे.
- संख्या आणि वर्गीकरण: भारतात सध्या ६.३३ कोटींपेक्षा जास्त (63.3 Million) MSME घटक कार्यरत आहेत. उद्यम पोर्टलवर नोंदणी केलेल्या उद्योगांची संख्या ४.८ कोटींच्या टप्पा ओलांडून पुढे गेली आहे. यामध्ये सूक्ष्म (Micro) उद्योगांचा वाटा सर्वाधिक म्हणजेच सुमारे ९६.४% आहे, तर लघु (Small) उद्योग ३.३% आणि मध्यम (Medium) उद्योग ०.३% आहेत.
- जीडीपी आणि निर्यात योगदान: भारताच्या एकूण ढोबळ राष्ट्रीय उत्पादनात (GDP) MSME क्षेत्राचा वाटा ३०% ते ३१% च्या दरम्यान स्थिर आहे. सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे, एकूण औद्योगिक उत्पादनात (Total Manufacturing Output) हे क्षेत्र तब्बल ४५% पेक्षा जास्त योगदान देते. तसेच भारताकडून जगभरात होणाऱ्या एकूण निर्यातीमध्ये MSME क्षेत्राचा थेट वाटा ४३.६% ते ४५% इतका प्रचंड आहे.
- रोजगार निर्मिती: या क्षेत्राने देशातील १२ कोटींपेक्षा जास्त (120 Million) लोकांना रोजगार दिला असून कृषी क्षेत्रानंतर हे देशातील दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वात मोठे रोजगार निर्मिती क्षेत्र आहे.
‘जागतिक कामाचे विभाजन’ (Division of Labor) आणि खर्च कपात
जेव्हा एखादी मोठी एरोस्पेस किंवा संरक्षण कंपनी (उदा. हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड – HAL, किंवा बोईंग) एक आधुनिक लढाऊ विमान तयार करते, तेव्हा त्या विमानामध्ये ६,००,००० पेक्षा जास्त वैयक्तिक सुटे भाग (Individual Components) असतात. यामध्ये अगदी लहान स्क्रू, नट्स, इलेक्ट्रॉनिक सेन्सर्स, टर्बाईन मोटार, हायड्रॉलिक पाईप्सपासून ते मोठ्या विंग स्ट्रक्चर्सचा समावेश असतो.
भारतातील कुटीर आणि लघु उद्योग वैयक्तिक स्तरावर पूर्ण विमान बनवू शकत नाहीत. परंतु, जेव्हा या हजारो कंपन्या एकात्मिक पुरवठा साखळीत जोडल्या जातात (Aggregated Network Capacity), तेव्हा श्रमाच्या विभाजनामुळे प्रत्येक कंपनी एका विशिष्ट भागात किंवा सुट्या भागामध्ये ‘सुपर-स्पेशलाइज्ड’ (Super-Specialized) बनते. जेव्हा भारताच्या तळागाळातील MSME क्लस्टर्समध्ये (उदा. कोईम्बतूर, नागपूर, पुणे, नाशिक) सोपवले जाते, तेव्हा उत्पादन खर्च ३००% ते ४००% ऐवजी थेट ४०% ते ५५% पर्यंत कमी होतो.
गुजरातचे अलंग: जागतिक पुनर्वापर केंद्र आणि ॲल्युमिनियम रिसोर्स मॉडेल
एरोस्पेस आणि संरक्षण निर्मितीमध्ये ‘एरोस्पेस-ग्रेड ॲल्युमिनियम’ (उदा. Aluminium Alloy 7075, 2024) हा धातू सामान्य ॲल्युमिनियमपेक्षा ७ ते १० पटीने महाग आणि दुर्मिळ असतो.
अलंग शिप ब्रेकिंग यार्ड
गुजरातच्या भावनगर जिल्ह्यातील अलंग-सोसियो (Alang-Sosiya) हे जगातील सर्वात मोठे जहाज तोडण्याचे केंद्र (World’s Largest Ship Breaking Yard) आहे. जगभरातील तोडल्या जाणाऱ्या एकूण समुद्री जहाजांपैकी ३०% ते ३५% जहाजे एकट्या अलंगमध्ये तोडली जातात. अलंगमध्ये दरवर्षी सरासरी २.५ दशलक्ष ते ४ दशलक्ष टन स्क्रॅप स्टील आणि इतर धातूंचा पुनर्वापर (Recycling) केला जातो.
नौदल आणि एरोस्पेस भंगाराचे महत्त्व
अलंगमध्ये केवळ व्यापारी जहाजेच येत नाहीत, तर जगभरातील जुन्या युद्धनौका, विमानवाहू जहाजे (Aircraft Carriers – जसे की आयएनएस विक्रांत आणि आयएनएस विराट), आणि जुनी लष्करी विमाने तोडण्यासाठी येतात. एका मोठ्या आधुनिक युद्धनौकेमध्ये ८०,००० टनांपर्यंत धातू असतो, ज्यामध्ये प्रगत एरोस्पेस-ग्रेड आणि मरीन-ग्रेड ॲल्युमिनियम मिश्रधातूंचा वाटा सुमारे ५% ते ८% असतो. याचा अर्थ एकाच मोठ्या जहाजाच्या विघटनातून ४,००0 ते ६,००0 टन उच्च-गुणवत्तेचे ॲल्युमिनियम स्क्रॅप उपलब्ध होते.
धातूशास्त्रीय प्रगत प्रक्रिया (Advanced Metallurgical Processing)
DSR मॉडेल अंतर्गत या स्क्रॅपवर प्रगत प्रक्रिया केली जाते:
- अचूक वर्गीकरण (Spectrometric Sorting): हँडहेल्ड एक्स-रे फ्लूरोसेन्स (XRF) आणि लेझर उपकरणांच्या साहाय्याने ॲल्युमिनियम ७०७५ (झिंकयुक्त) आणि ॲल्युमिनियम २०२४ (कॉपरयुक्त) यांचे अचूक वर्गीकरण केले जाते.
- रिफायनिंग आणि रि-अलोइंग (Refining & Re-Alloying): या स्क्रॅपला प्रगत व्हॅक्यूम इंडक्शन फर्नेसेस (Vacuum Induction Furnaces) मध्ये वितळवून त्यातील अशुद्धी दूर केली जाते आणि ते आंतरराष्ट्रीय एरोस्पेस मानकांपर्यंत (AMS) आणले जाते.
- परकीय आयातीवरील अवलंबित्व कमी करणे: यामुळे भारताचा परकीय आयात खर्च वार्षिक $१.५ अब्ज ते $२.३ अब्ज ने कमी होऊ शकतो.
भारताची मनुष्यबळ क्षमता आणि औद्योगिक समूहांचे योगदान
जागतिक संरक्षण कंपन्यांना सध्या भेडसावणारी सर्वात मोठी समस्या म्हणजे ‘कुशल मनुष्यबळाची टंचाई’ (Skilled Labor Shortage). युरोप आणि अमेरिकेमध्ये तरुण पिढी मॅन्युफॅक्चरिंग क्षेत्राकडे न वळता सेवा क्षेत्राकडे जात आहे. याउलट, भारताकडे एक प्रचंड आणि तरुण तांत्रिक लोकसंख्या उपलब्ध आहे.
भारतात दरवर्षी १५ लाख (1.5 Million) पेक्षा जास्त इंजिनिअर्स पदवी पूर्ण करून बाहेर पडतात. देशातील २३ IIT आणि ३१ NIT जगातील सर्वोत्तम कोडिंग, डिझायनिंग आणि एरोस्पेस इंजिनिअर्स तयार करतात. पाश्चात्त्य देशांमध्ये एरोस्पेस कंपन्यांना प्रगत कोडिंग आणि डिझाइन टीम तयार करण्यासाठी ३ ते ५ वर्षे लागतात, तर भारतात हीच टीम केवळ ३ ते ६ महिन्यांत तयार केली जाऊ शकते, कारण येथे ‘रेडी-टू-हाय’ (Ready-to-Hire) मनुष्यबळ उपलब्ध आहे.
भारताची सार्वजनिक क्षेत्रातील कंपनी HAL कडे मॅन्युफॅक्चरिंग प्लांट्समधील काही भाग आणि पायाभूत सुविधा सध्या अतिरिक्त उत्पादनासाठी उपलब्ध आहेत. खाजगी कंपन्या HAL च्या या रिक्त स्पेसचा वापर करून जागतिक संरक्षण पुरवठा साखळीसाठी सुटे भाग तयार करत आहेत.
भारतीय औद्योगिक समूहांचे योगदान
| औद्योगिक समूह | मुख्य योगदान आणि तंत्रज्ञान | एरोस्पेस क्षेत्रातील भूमिका |
| भारत फोर्ज (कल्याणी ग्रुप) | प्रगत हायड्रॉलिक आणि मेकॅनिकल फोर्जिंग प्रेसेस. ATAGS १५५ मिमी तोफेची स्वदेशी निर्मिती. | लढाऊ विमानांचे मुख्य पंखे (Wing Spars), इंजिन क्रिटिकल डिस्क्स आणि लँडिंग गिअर्सची निर्मिती. |
| किर्लोस्कर समूह | द्रव गतीशास्त्र (Fluid Dynamics) आणि प्रिसिजन पंप तंत्रज्ञानातील मक्तेदारी. | विमानांच्या अंतर्गत इंधन पुरवठा साखळी (Fuel Systems) आणि हायड्रॉलिक प्रेशर नियंत्रित करणारे हाय-प्रेशर पंप. |
केवळ विशाल कारखाने आणि अब्जावधी डॉलर्सचे सरकारी बजेट असण्याने कोणताही देश जागतिक मॅन्युफॅक्चरिंग हब बनू शकत नाही. त्यासाठी तळागाळातील लघुउद्योगांचे जाळे, कच्च्या मालाचा किफायतशीर व शाश्वत पुरवठा आणि अफाट तांत्रिक मनुष्यबळ यांची एकत्रित गरज असते.
भारताने आपल्या ६.३३ कोटी MSMEs च्या साहाय्याने ‘श्रमाचे विभाजन’ यशस्वीरीत्या अमलात आणले आहे. त्यातच अलंगच्या ॲल्युमिनियम रिसोर्स मॉडेलमुळे देशाला स्वस्त, प्रगत आणि हक्काचा कच्चा माल मिळत आहे. जागतिक स्तरावर जेव्हा प्रगत अर्थव्यवस्था चीन आणि अमेरिकेच्या व्यापारी युद्धाला पर्याय शोधत आहेत, तेव्हा भारत एक ‘सुरक्षित औद्योगिक बेट’ (Safe Manufacturing Haven) म्हणून समोर येत आहे. हे संपूर्ण मॉडेल भारताला येत्या दशकात जगाची संरक्षण आणि एरोस्पेस राजधानी बनवण्याचा भक्कम पाया घालत आहे.
– अपरांत कांबळे
