दिशा सालियन प्रकरणात तपासाची धुरा सीमा पाहुजांकडे.

दिशा सालियन मृत्यू प्रकरण पुन्हा एकदा चर्चेत आले आहे. २०२० मध्ये मुंबईत झालेल्या दिशा सालियन यांच्या मृत्यूची नव्याने चौकशी करण्यासाठी केंद्रीय अन्वेषण विभागाने (CBI) गुन्हा दाखल केला असून, या तपासाच्या देखरेखीची जबाबदारी अनुभवी CBI अधिकारी सीमा पाहुजा यांच्याकडे सोपवण्यात आली आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्देशांनंतर CBIने या प्रकरणात नव्याने FIR दाखल केली आहे. आता सहा वर्षांपूर्वी घडलेल्या घटनांचा तपास उपलब्ध कागदपत्रे, साक्षीदार, फॉरेन्सिक पुरावे आणि पूर्वीच्या तपासाच्या नोंदींच्या आधारे पुन्हा केला जाणार आहे.

सीमा पाहुजा यांची या प्रकरणासाठी झालेली नियुक्ती त्यामुळेच महत्त्वाची ठरते. कारण त्यांचा तपासाचा अनुभव केवळ एका प्रकारच्या गुन्ह्यापुरता मर्यादित नाही. हाथरस, उन्नाव, कोलकाता येथील आर. जी. कर मेडिकल कॉलेज आणि हिमाचल प्रदेशातील गुढिया प्रकरणासारख्या देशाचे लक्ष वेधून घेणाऱ्या संवेदनशील गुन्ह्यांच्या तपासात त्यांनी काम केले आहे.

चार संवेदनशील प्रकरणांचा अनुभव

सीमा पाहुजा यांचे नाव विशेषतः लैंगिक अत्याचार, हत्या आणि गुंतागुंतीच्या फॉरेन्सिक तपासाशी जोडलेल्या अनेक प्रकरणांमुळे समोर आले आहे.

आर. जी. कर मेडिकल कॉलेज प्रकरण हे त्यातील सर्वाधिक चर्चेत राहिलेले प्रकरण. २०२४ मध्ये कोलकात्यातील आर. जी. कर मेडिकल कॉलेज व हॉस्पिटलमध्ये प्रशिक्षणार्थी डॉक्टरवर बलात्कार आणि हत्या झाल्यानंतर CBIने तपास हाती घेतला. सीमा पाहुजा या या तपास पथकाचा भाग होत्या. उपलब्ध अधिकृत दस्तऐवजांनुसार या तपासात त्यांनी फॉरेन्सिक तज्ज्ञांची मते, मोबाईल व डिजिटल माहिती, वैद्यकीय पुरावे आणि घटनाक्रम यांचा परस्पर संबंध तपासण्यावर भर दिला. चौकशीदरम्यान वर्तनाचे विश्लेषण आणि मानसशास्त्रीय प्रोफाइलिंग यांचा वापर करण्यात आल्याचेही अधिकृत दस्तऐवजात नमूद आहे.

हाथरस प्रकरणात उत्तर प्रदेशातील एका तरुणीवरील कथित सामूहिक बलात्कार आणि मृत्यूच्या तपासासाठी CBIने पथक स्थापन केले होते. सीमा पाहुजा या त्या तपास पथकात होत्या.

उन्नाव बलात्कार प्रकरणातही सीमा पाहुजा यांच्या तपासातील सहभागाचा उल्लेख विविध अहवालांत आढळतो. हे प्रकरण राजकीय आणि सामाजिकदृष्ट्या अत्यंत संवेदनशील असल्याने तपास यंत्रणेसमोर पुरावे, साक्षी आणि घटनाक्रम यांची काटेकोर सांगड घालण्याचे आव्हान होते.

याशिवाय हिमाचल प्रदेशातील ‘गुढिया’ प्रकरणाच्या तपासाची जबाबदारीही CBIने सीमा पाहुजा यांच्याकडे सोपवली होती. एका अल्पवयीन मुलीवरील लैंगिक अत्याचार आणि हत्येशी संबंधित या प्रकरणाने हिमाचल प्रदेशात मोठी खळबळ उडवली होती.

आरोपीच्या मानसशास्त्राचा अभ्यास का महत्त्वाचा?

गुन्ह्याचा तपास म्हणजे केवळ घटनास्थळी मिळालेला पुरावा शोधणे नव्हे. गुन्हा कसा घडला, आरोपीची वर्तणूक कशी होती, त्याने कोणती माहिती लपवण्याचा प्रयत्न केला, त्याच्या विधानांमध्ये कोणते विरोधाभास आहेत आणि घटनाक्रमामागे कोणती मानसिक प्रेरणा असू शकते, याचा अभ्यासही तपासाला दिशा देऊ शकतो.

आर. जी. कर प्रकरणासंदर्भातील गृह मंत्रालयाच्या ब्युरो ऑफ पोलिस रिसर्च अँड डेव्हलपमेंटच्या दस्तऐवजात सीमा पाहुजा यांच्या चौकशीच्या पद्धतीत behavioural analysis आणि psychological profiling वापरल्याचा उल्लेख आहे. म्हणजेच चौकशी करताना केवळ आरोपीच्या शब्दांवर अवलंबून न राहता त्याची वर्तणूक, उपलब्ध डिजिटल पुरावे आणि इतर वैज्ञानिक पुरावे यांची सांगड घालण्याचा प्रयत्न केला जातो.

ही पद्धत विशेषतः अशा प्रकरणांमध्ये महत्त्वाची ठरते, जिथे घटनाक्रम गुंतागुंतीचा असतो आणि आरोपी किंवा साक्षीदारांकडून मिळणारी माहिती अपूर्ण किंवा परस्परविरोधी असू शकते.

२०२१ मध्ये ‘बेस्ट इन्व्हेस्टिगेटिंग ऑफिसर’चा गोल्ड मेडल

सीमा पाहुजा यांच्या तपासातील कामाची दखल अधिकृत पातळीवरही घेण्यात आली आहे. उपलब्ध वृत्तांनुसार २०२१ मध्ये त्यांना ‘Best Investigating Officer’ म्हणून गोल्ड मेडल देण्यात आले. त्यामुळे दिशा सालियनसारख्या जुन्या आणि संवेदनशील प्रकरणाची जबाबदारी त्यांच्याकडे देण्यात येणे हे त्यांच्या तपासाच्या अनुभवाच्या पार्श्वभूमीवर पाहिले जात आहे.

सध्या सीमा पाहुजा या CBIच्या दिल्ली येथील Special Crime Unitमध्ये Superintendent of Police (SP) म्हणून कार्यरत असल्याचे वृत्त आहे. दिशा सालियन प्रकरणात त्यांना तपास अधिकारी म्हणून डेप्युटी एसपी पुरण कुमार आणि इतर अधिकारी मदत करणार आहेत.

दिशा सालियन प्रकरणासमोर नवे आव्हान

दिशा सालियन यांचा ८ जून २०२० रोजी मुंबईतील मालाड परिसरातील एका इमारतीच्या १४व्या मजल्यावरून पडून मृत्यू झाला होता. त्यांच्या मृत्यूच्या परिस्थितीबाबत पुढील काळात विविध प्रश्न उपस्थित झाले. त्यांच्या वडिलांनी नव्या तपासाची मागणी केल्यानंतर न्यायालयीन प्रक्रियेतून हे प्रकरण CBIकडे आले आणि आता नव्याने तपास सुरू झाला आहे.

या तपासात CBIसमोर सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे सहा वर्षांपूर्वीच्या घटनांची पुराव्यांच्या आधारे पुनर्रचना करणे. पूर्वीचे पोलीस रेकॉर्ड, घटनास्थळाशी संबंधित माहिती, वैद्यकीय आणि शवविच्छेदन अहवाल, फॉरेन्सिक सामग्री, डिजिटल पुरावे, साक्षीदारांचे जबाब आणि त्या रात्री उपस्थित असलेल्या व्यक्तींची माहिती तपासली जाण्याची शक्यता आहे.

त्यामुळे सीमा पाहुजा यांच्यासमोर केवळ एका मृत्यूचे गूढ उकलण्याचे आव्हान नाही, तर पूर्वी उपलब्ध झालेल्या पुराव्यांची पुन्हा तपासणी करून कायदेशीरदृष्ट्या टिकणारे तथ्य आणि पुरावे समोर आणण्याचे आव्हान आहे.

महिला अधिकाऱ्याची नियुक्ती, पण तपासाचा केंद्रबिंदू पुरावाच

या प्रकरणात सीमा पाहुजा या महिला अधिकारी असल्यामुळे त्यांची नियुक्ती चर्चेचा विषय ठरली आहे. मात्र त्यांच्या नियुक्तीचे महत्त्व केवळ त्या महिला आहेत म्हणून नाही. संवेदनशील लैंगिक अत्याचार, हत्या, फॉरेन्सिक आणि डिजिटल पुराव्यांशी संबंधित तपासाचा त्यांचा अनुभव ही या नियुक्तीची महत्त्वाची पार्श्वभूमी आहे.

सरकार किंवा तपास यंत्रणा एखाद्या अधिकाऱ्याची निवड करताना त्या अधिकाऱ्याचा पूर्वानुभव, तपासातील कौशल्य आणि संवेदनशील प्रकरणे हाताळण्याची क्षमता यांचा विचार करते. दिशा सालियन प्रकरणासाठी अनुभवी अधिकारी निवडण्यात आल्याने या प्रकरणाला संस्थात्मक पातळीवर महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र तपासाचा अंतिम निष्कर्ष पुराव्यांवर आणि न्यायालयीन प्रक्रियेवरच अवलंबून असेल.

आपल्या समाजात अनेकदा मोठ्या गुन्ह्यांची चर्चा आरोपी, पीडित किंवा राजकीय वादाच्या भोवती फिरते. मात्र त्या प्रकरणांच्या मागे दिवस-रात्र पुरावे तपासणारे, साक्षीदारांशी संवाद साधणारे, फॉरेन्सिक अहवाल समजून घेणारे आणि घटनाक्रमाची सांगड घालणारे तपास अधिकारी फारसे चर्चेत येत नाहीत.

सीमा पाहुजा यांची कारकीर्द या दृष्टिकोनातून वेगळी ठरते. हाथरसपासून उन्नावपर्यंत, गुढिया प्रकरणापासून आर. जी. करपर्यंत आणि आता दिशा सालियन प्रकरणापर्यंत देशाचे लक्ष वेधून घेणाऱ्या संवेदनशील गुन्ह्यांमध्ये त्यांचे तपासकार्य समोर आले आहे.

दिशा सालियन प्रकरणाचा निकाल किंवा त्यामागील सत्य काय आहे, याचा निर्णय आजच देता येणार नाही. तपास अजून सुरू आहे. पण या तपासाची जबाबदारी ज्या अधिकाऱ्याकडे सोपवण्यात आली आहे, त्या सीमा पाहुजा यांचा पूर्वानुभव आणि तपासाची पद्धत समजून घेणे निश्चितच महत्त्वाचे आहे.

 प्रकरणाची CBI चौकशी नव्याने सुरू झाल्यानंतर १६ सप्टेंबर रोजी आदित्य ठाकरे यांनी सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म ‘एक्स’वर आपली भूमिका मांडली. त्यांनी दिशा सालियन यांना आपण कधीही भेटलो नसल्याचे किंवा त्यांच्याशी आपली ओळख नसल्याचे स्पष्ट केले. तसेच गेल्या काही वर्षांपासून राजकीय हेतूने आपले नाव या प्रकरणाशी जोडले जात असल्याचा आरोपही त्यांनी केला.

जेव्हा केंद्रीय तपास यंत्रणा एखाद्या संवेदनशील प्रकरणाचा नव्याने तपास सुरू करते, तेव्हा तपास पूर्ण होण्यापूर्वी संबंधित राजकीय व्यक्तींनी सोशल मीडियावर भूमिका मांडणे कितपत योग्य ठरते? 

सीमा पाहुजा यांच्या नेतृत्वाखाली होणारा तपास याच कारणामुळे महत्त्वाचा ठरतो. राजकीय दावे, सोशल मीडिया चर्चा आणि माध्यमांतील आरोप यापलीकडे जाऊन उपलब्ध पुरावे काय सांगतात, यावरच या तपासाचे पुढील चित्र स्पष्ट होणार आहे.