उच्च शिक्षण क्षेत्रात महिलांचे नेतृत्व विकसित करण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र शासनाने ‘नारीदृष्टी’ हा विशेष उपक्रम सुरू केला आहे. महाराष्ट्र राज्य अध्यापक विकास संस्था, पुणे यांच्या माध्यमातून राबविण्यात येणाऱ्या या पाच दिवसीय निवासी कार्यक्रमाचा उद्देश महिला प्राध्यापकांना शैक्षणिक नेतृत्व, संशोधन, व्यवस्थापन आणि धोरणनिर्मितीच्या क्षेत्रात अधिक सक्षम करणे हा आहे.
उच्च व तंत्रशिक्षण मंत्री चंद्रकांत पाटील यांच्या हस्ते या उपक्रमाचे उद्घाटन करण्यात आले. यावेळी त्यांनी महिला प्राध्यापकांनी केवळ अध्यापनापुरते मर्यादित न राहता शैक्षणिक संस्थांच्या नेतृत्वात, संशोधनात आणि प्रशासकीय जबाबदाऱ्यांमध्ये अधिक सक्रिय सहभाग घ्यावा, असे आवाहन केले.
राज्यभरातील निवडक महिला प्राध्यापक या कार्यक्रमात सहभागी झाल्या आहेत. विविध क्षेत्रांतील तज्ज्ञ, शिक्षणतज्ज्ञ आणि अनुभवी प्रशासक यांच्या मार्गदर्शनातून सहभागी महिलांना नेतृत्वासाठी आवश्यक कौशल्ये, दृष्टी आणि आत्मविश्वास विकसित करण्याची संधी मिळणार आहे.
काळाची गरज ओळखणारा उपक्रम
राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणाच्या अंमलबजावणीनंतर उच्च शिक्षण संस्थांची भूमिका अधिक व्यापक झाली आहे. शिक्षणाची गुणवत्ता, संशोधन, उद्योगक्षेत्राशी समन्वय आणि नवकल्पनांना चालना देण्यासाठी सक्षम नेतृत्वाची आवश्यकता वाढली आहे. महिलांची संख्या अध्यापन क्षेत्रात लक्षणीय असली, तरी प्राचार्य, अधिष्ठाता, कुलगुरू किंवा महत्त्वाच्या निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित पदांवर त्यांचे प्रमाण अद्याप मर्यादित असल्याचे दिसून येते.
अशा परिस्थितीत महिला प्राध्यापकांना नेतृत्वासाठी तयार करणारा हा उपक्रम महत्त्वाचा मानला जात आहे. ज्ञान आणि अनुभव असतानाही अनेकदा संधी, मार्गदर्शन किंवा आवश्यक प्रशिक्षणाच्या अभावामुळे महिलांचे नेतृत्व पुढे येत नाही. ही दरी भरून काढण्याचा प्रयत्न ‘नारीदृष्टी’च्या माध्यमातून होताना दिसत आहे.
शिक्षण क्षेत्रातील परिवर्तनाची नांदी
हा उपक्रम केवळ प्रशिक्षणापुरता मर्यादित नसून उच्च शिक्षण क्षेत्रात महिला नेतृत्वाची सशक्त साखळी निर्माण करण्याचा प्रयत्न आहे. शैक्षणिक संस्थांमध्ये विविध दृष्टिकोन असलेले नेतृत्व निर्माण झाल्यास निर्णयप्रक्रिया अधिक व्यापक आणि परिणामकारक होऊ शकते. विद्यार्थिनींसाठीही अशा नेतृत्वातून प्रेरणा निर्माण होण्यास मदत होईल.
महिलांचे शिक्षण आणि रोजगारातील वाढते योगदान लक्षात घेता, त्यांचे नेतृत्वही त्याच प्रमाणात विकसित होणे आवश्यक आहे. यामुळे संस्थांची कार्यक्षमता वाढण्याबरोबरच समाजात सकारात्मक बदल घडवून आणण्यास मदत होऊ शकते.
प्रतिनिधित्वापासून नेतृत्वाकडे
महिला सक्षमीकरणाची चर्चा अनेकदा शिक्षण किंवा रोजगाराच्या संधींपर्यंत मर्यादित राहते. मात्र निर्णय घेणाऱ्या पदांवर महिलांची उपस्थिती वाढविणे ही पुढील महत्त्वाची पायरी आहे. ‘नारीदृष्टी’सारखे उपक्रम त्या दिशेने उचललेले महत्त्वपूर्ण पाऊल मानले जाऊ शकतात.
उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये महिला नेतृत्व वाढल्यास केवळ समान प्रतिनिधित्वाचा प्रश्न सुटणार नाही, तर संशोधन, नवकल्पना आणि संस्थात्मक विकासालाही नवी दिशा मिळू शकते. त्यामुळे हा उपक्रम महिला प्राध्यापकांसाठी प्रशिक्षण कार्यक्रम असला, तरी व्यापक अर्थाने तो राज्याच्या शैक्षणिक भवितव्यातील गुंतवणूक म्हणून पाहता येईल.
– राजेश कोरडे
