दिल्लीच्या ऐतिहासिक रामलीला मैदानावर नुकताच पार पडलेला विरोधी पक्षांचा महामेळावा म्हणजे भारतीय राजकारणातील एक दिशाहीन, अपरिपक्व आणि शोचनीय प्रयोग ठरला आहे. देशात जेव्हा जेव्हा सत्ताधाऱ्यांच्या धोरणांवर किंवा कारभारावर प्रश्न निर्माण होतात, तेव्हा एक मजबूत, अभेद्य आणि विचारप्रवर्तक विरोधी पक्ष ही लोकशाहीची सर्वांत मोठी गरज मानली जाते. जेव्हा एखादी राजकीय आघाडी किंवा संघटना सत्ताधाऱ्यांना थेट आव्हान देण्यासाठी दिल्लीच्या रामलीला मैदानासारख्या विशाल व्यासपीठाची निवड करते, तेव्हा त्या मैदानातून संपूर्ण देशात एक नवा आशेचा किरण, एक स्पष्ट राजकीय दिशा आणि सक्षम पर्यायाचा संदेश जावा अशी सर्वसामान्य जनतेची स्वाभाविक अपेक्षा असते. परंतु, रामलीला मैदानावरील या बहुचर्चित मेळाव्यातून आशेचा किरण दिसण्याऐवजी केवळ राजकीय धुरळा, वक्त्यांची आपापसातील चिखलफेक आणि पराभूत मानसिकतेचा सूरच बाहेर पडला. देशात एका जबाबदार आणि सक्षम पर्यायाची वाट पाहणाऱ्या कोट्यवधी नागरिकांसाठी हा मेळावा म्हणजे निराशाजनक, उथळ आणि फसलेला राजकीय खेळ ठरला आहे.
ऐक्याचा आभासी देखावा
कोणत्याही राजकीय आंदोलनाची, आघाडीची किंवा मेळाव्याची पहिली आणि प्राथमिक अट म्हणजे—’दिशा आणि ध्येय स्पष्ट असणे’. रामलीला मैदानावर एकत्र आलेले विरोधी पक्ष केवळ एकाच धाग्याने बांधलेले दिसले, आणि तो धागा म्हणजे ‘सत्ताधाऱ्यांना विरोध करणे’. परंतु, केवळ सत्ताधाऱ्यांना विरोध करणे हा काही देश चालवण्याचा किंवा राजकीय पर्याय देण्याचा कार्यक्रम असू शकत नाही. विरोध करणे ही एक गोष्ट झाली; परंतु तुमच्याकडे देशाच्या भविष्यासाठी काय नवा विचार आहे, जनतेच्या प्रश्नांवर काय तोडगा आहे, ही दुसरी आणि सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट असते. या मेळाव्यात विरोधकांकडे कोणताही कार्यक्रम किंवा देशाच्या विकासाचा स्पष्ट आराखडा नव्हता. मंचावर बसलेला प्रत्येक नेता आपापल्या पक्षाचा स्थानिक अजेंडा पुढे रेटण्यात आणि स्वतःचे राजकीय अस्तित्व टिकवून ठेवण्यात व्यग्र दिसला. जेव्हा एकाच मंचावर उपस्थित असलेल्या दहा वेगवेगळ्या पक्षांचे दहा नेते दहा वेगवेगळ्या सूरांत बोलतात, तेव्हा व्यासपीठावरून ऐक्याचा किंवा परिवर्तनाचा सूर निघण्याऐवजी केवळ गोंधळाचा, गोंधळलेल्या धोरणांचा आणि विसंवादाचाच आवाज अधिक स्पष्टपणे ऐकू येतो. विरोधकांचे हे ऐक्य म्हणजे केवळ कॅमेऱ्यांसमोर एकमेकांचे हात हातात धरून काढलेल्या छायाचित्रांपुरतेच मर्यादित आहे, हे या मेळाव्यातून पुन्हा एकदा सिद्ध झाले.
केवळ पोकळ घोषणा आणि तक्रारींचा पाढा
मेळाव्यात भाषण करण्यासाठी पुढे आलेल्या प्रत्येक नेत्याने व्यासपीठाचा वापर केवळ सत्ताधाऱ्यांवर आक्रमकपणे आगपाखड करण्यासाठी आणि स्वतःच्या जुन्याच तक्रारींचा पाढा वाचण्यासाठी केला. लोकशाही धोक्यात आहे, घटनात्मक संस्थांवर दबाव आणला जात आहे, विरोधकांचा आवाज दाबला जात आहे, असे तेच तेच मुद्दे पुन्हा एकदा घसा ताणून आणि आव आणून मांडण्यात आले. हे मुद्दे मांडणे लोकशाहीत चुकीचे नाही; परंतु हे मुद्दे मांडताना जनतेच्या रोजच्या जगण्याशी, त्यांच्या दैनंदिन प्रश्नांशी आणि भविष्यातील उपायांशी त्यांचा प्रत्यक्ष कसा संबंध आहे, हे स्पष्ट करण्यात विरोधक पूर्णपणे अपयशी ठरले. देशातील जनता आता केवळ तक्रारी ऐकण्याच्या किंवा नेत्यांचे रडगाणे ऐकण्याच्या मनःस्थितीत अजिबात नाही; तिला ठोस, वास्तववादी आणि अमलात आणता येतील अशी उत्तरे हवी आहेत. जर सत्ताधारी चुकीची धोरणे राबवत असतील, तर तुमच्याकडे त्यावर नेमका काय पर्याय उपलब्ध आहे? महागाई, बेरोजगारी, कृषी क्षेत्रातील आव्हाने किंवा परराष्ट्र धोरण यांवर मात करण्यासाठी तुमची पर्यायी धोरणे काय असतील? या कळीच्या प्रश्नांवर सभेत स्मशानशांतता होती. केवळ शब्दांचे फुगे उडवून, पोकळ घोषणा देऊन आणि भावनिक साद घालून देशाच्या राजकीय पटलावर परिवर्तन होत नाही, हे राजकीय शहाणपण विरोधकांच्या अजूनही लक्षात आलेले नाही, हीच या मेळाव्याची खरी शोकांतिका आहे.
नेतृत्वाचा दुष्काळ आणि सुप्त स्पर्धा
या मेळाव्याचे सर्वांत मोठे गालबोट म्हणजे स्पष्ट, सर्वमान्य आणि सर्वसमावेशक नेतृत्वाचा अभाव. या अवाढव्य आघाडीचे सारथ्य नेमके कोणाकडे आहे, देशाचे नेतृत्व करण्यासाठी कोणाचा चेहरा पुढे केला जात आहे, यावर खुद्द मंचावर बसलेल्या नेत्यांमध्येच एकवाक्यता नव्हती आणि आजही नाही. जेव्हा एखाद्या युद्धाच्या मैदानात सेनापती कोण, हेच ठरलेले नसते, तेव्हा ती फौज लढाई सुरू होण्यापूर्वीच मानसिकदृष्ट्या हरलेली असते. रामलीला मैदानाच्या व्यासपीठावर उपस्थित असलेल्या प्रत्येक प्रादेशिक नेत्याला स्वतःलाच या तथाकथित आघाडीचा मुख्य चेहरा बनवण्याची सुप्त इच्छा होती. ही महत्त्वाकांक्षा त्यांच्या हावभावातून, देहबोलीतून आणि भाषणांमधील टोमण्यांतून स्पष्टपणे जाणवत होती. प्रत्येक जण स्वतःला राष्ट्रीय पटलावर स्थापित करण्याच्या प्रयत्नात होता. विविध पक्षांमधील आणि नेत्यांमधील या सुप्त स्पर्धांमुळे, अविश्वासामुळे आणि अहंकारामुळे मंचाखाली जमलेल्या कार्यकर्त्यांमध्येही प्रचंड गोंधळ आणि संभ्रम पाहायला मिळाला. ज्या रामलीला मैदानाने भारताच्या राजकारणाला अनेक ऐतिहासिक आंदोलने दिली, देशाला नवे नेतृत्व दिले आणि राजकीय सत्तांतराचे वारे वाहिले, त्याच ऐतिहासिक मैदानावरील या मेळाव्यात मात्र नेतृत्वाचा प्रचंड दुष्काळ आणि विचारांचे दारिद्र्य स्पष्टपणे उघडे पडले.
कार्यकर्त्यांचा दुष्काळ
रामलीला मैदान हे अवाढव्य विस्तारासाठी देशात ओळखले जाते. या मैदानात जमलेली गर्दी ही नेहमीच राजकीय पक्षाच्या जनधाराची, ताकदीची आणि जनमानसातील स्थानाची प्रतीक मानली जाते. परंतु, या तथाकथित महामेळाव्यासाठी जमलेला जनसमुदाय पाहता, तो आयोजकांच्या मोठ्या दाव्यांच्या मानाने तोकडा आणि तुटपुंजा होता. गर्दी जमवण्यासाठी विविध राज्यांतून बसेस भरून माणसे आणली गेली असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही; पण सर्वात चिंतेची बाब म्हणजे, मैदानावर जमलेल्या कार्यकर्त्यांमध्ये जो उत्साह, जोश किंवा परिवर्तनाची तडफ असायला हवी होती, ती पूर्णपणे गायब होती. मंचावरून नेते घसा सोडून भाषणे ठोकणी करत होते आणि श्रोते केवळ औपचारिकतेसाठी किंवा नेत्यांना दाखवण्यासाठी टाळ्या वाजवत होते. राजकीय विश्लेषकांच्या मते, जेव्हा एखादी सभा किंवा राजकीय मेळावा जनआंदोलनाचे रूप घेण्यास असमर्थ ठरतो, तेव्हा त्यामागचे मुख्य कारण म्हणजे आयोजकांचे आणि नेत्यांचे सर्वसामान्य जनतेच्या भावभावनांशी तुटलेले नाते असते. रामलीला मैदानावरील हा संपूर्ण कार्यक्रम म्हणजे केवळ राजकीय पक्षांचे भाडोत्री शक्तीप्रदर्शन वाटत होते; त्यात सर्वसामान्यांचा उत्स्फूर्त सहभाग, तळमळ आणि आत्मीयता पूर्णपणे शून्य होती.
गंभीर आत्मपरीक्षणाची वेळ
रामलीला मैदानावरील हा प्रयोग पूर्णपणे फ्लॉप झाल्यानंतर आता तरी विरोधकांनी कोणत्याही पूर्वग्रहाविना गंभीर आत्मपरीक्षण करण्याची वेळ आली आहे. केवळ एका मोठ्या मैदानात एकत्र येऊन, एकमेकांचे हात वर करून छायाचित्रे काढून आणि सत्ताधाऱ्यांना दिवसरात्र शिव्या देऊन देश जिंकता येत नाही, ही वस्तुस्थिती त्यांनी लवकरात लवकर स्वीकारावी. राजकीय लढाई जिंकण्यासाठी केवळ विरोध पुरेसा नसतो, तर जनतेच्या विश्वासाला पात्र ठरेल असा एक सकारात्मक, रचनात्मक आणि आश्वासक पर्याय सादर करावा लागतो. आज देशातील जागरूक मतदाराला एका बाजूला स्पष्ट धोरण असलेले, मजबूत आणि निर्णयक्षम नेतृत्व दिसत आहे; तर दुसऱ्या बाजूला विखुरलेला, दिशाहीन, आपापसात भांडणारा आणि नेतृत्वाची खात्री नसलेला विरोधी गट दिसत आहे. अशा स्थितीत सामान्य नागरिक कोणाला पसंती देईल, हे सांगायला कोणत्याही राजकीय ज्योतिषाची किंवा सर्वेक्षणाची गरज उरलेली नाही. रामलीला मैदानावरील या फसलेल्या प्रयोगाने विरोधकांमधील अंतर्गत त्रुटी, वैचारिक पोकळी आणि दोषांचे प्रदर्शन सर्वांसमोर उघडे पाडले आहे. जर त्यांनी अजूनही आपल्या चुकांमधून धडा घेतला नाही, आपापला अहंकार बाजूला ठेवला नाही आणि एका स्पष्ट ध्येयाने व धोरणाने काम केले नाही, तर आगामी काळातही त्यांच्या वाट्याला अशाच राजकीय अपयशाच्या आणि पराभवाच्या मालिका येत राहतील, यात शंका नाही.
