जागतिक राजकारणाच्या पटावर भारत आज केवळ एक उदयोन्मुख बाजारपेठ नसून, एक स्वाभिमानी ‘समर्थ राष्ट्र’ म्हणून उभा आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखाली देशाने वसाहतवादी मानसिकतेचे ओझे झुगारून दिले आहे. आंतरराष्ट्रीय राजकारणात आणि दोन देशांमधील द्विपक्षीय संबंधांमध्ये केवळ आर्थिक किंवा लष्करी भागीदारीच महत्त्वाची नसते, तर सांस्कृतिक मुत्सद्देगिरी अर्थात सांस्कृतिक देवाणघेवाण अत्यंत प्रभावी भूमिका बजावते. याचेच एक उत्कृष्ट आणि दूरगामी उदाहरण नुकतेच व्हिएन्ना येथे पाहायला मिळाले. ऑस्ट्रियातील भारताचे राजदूत शंभू कुमारन् यांनी व्हिएन्नातील शाळकरी विद्यार्थ्यांसाठी ‘पंचतंत्र’ कथांचे एक विशेष कथाकथन सत्र आयोजित केले. या नाविन्यपूर्ण उपक्रमाला भारतीय दूतावासाने ‘गुरुकुल डिप्लोमसी’ असे संबोधले असून, या माध्यमातून भारत आणि ऑस्ट्रिया यांच्यातील अत्यंत जुने सांस्कृतिक संबंध नव्या पिढीच्या माध्यमातून अधिक दृढ करण्याचा यशस्वी दाखला देण्यात आला आहे.
भारत-ऑस्ट्रिया संबंधांचा ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक पाया
भारत आणि ऑस्ट्रिया यांच्यातील बौद्धिक आणि सांस्कृतिक संबंधांचा इतिहास अतिशय समृद्ध आहे. ऑस्ट्रियामध्ये भारतीय संस्कृती, तत्त्वज्ञान आणि विशेषतः संस्कृत भाषेचा अभ्यास करण्याची खूप जुनी आणि गौरवशाली परंपरा आहे. ऑस्ट्रियातील सुप्रसिद्ध ‘व्हिएन्ना विद्यापीठात’ १९ व्या शतकापासूनच संस्कृतचा सखोल अभ्यास केला जात आहे. केवळ भाषाच नव्हे, तर कला आणि संगीताच्या क्षेत्रातही दोन्ही देशांमध्ये मोठी देवाणघेवाण झाली आहे. जगाची ‘संगीताची राजधानी’ मानल्या जाणाऱ्या व्हिएन्ना शहराशी भारताचे जगप्रसिद्ध संगीतकार झुबिन मेहता यांचे घट्ट नाते आहे. त्यांचे व्हिएन्ना फिलहारमोनिक ऑर्केस्ट्रासोबतचे संबंध या दोन्ही देशांमधील कलात्मक एकात्मतेचे उत्तम उदाहरण आहे. अशा मजबूत सांस्कृतिक पायावर आजची आधुनिक भागीदारी उभी राहत आहे.
पंचतंत्राचे वैश्विक महत्त्व
भारतात जन्माला आलेले ‘पंचतंत्र’ हे केवळ बालसाहित्याचा भाग नसून, ती मानवी वर्तनाचा आणि व्यवहारज्ञानाचा सखोल अभ्यास करणारी जागतिक कलाकृती आहे. प्राण्यांच्या पात्रांद्वारे मानवी स्वभाव, मैत्री, प्रामाणिकपणा, संकटाच्या वेळी दाखवायचे चातुर्य आणि लोभाचे दुष्परिणाम अत्यंत मार्मिकपणे मांडणारे हे साहित्य आहे. शतकांपूर्वी रचल्या गेलेल्या या कथा आजही जगभरात तितक्याच प्रासंगिक आहेत, कारण त्या मानवी मूल्यांची जपणूक करतात. म्हणूनच, युरोपीय देशांमधील बालमनाला आकर्षित करण्यासाठी या कथांची निवड करण्यात आली.
‘ब्रदर्स ग्रिम’ हे जर्मन्सचे पंचतंत्रच
युरोपमध्ये, विशेषतः जर्मनी आणि ऑस्ट्रियामध्ये ‘ब्रदर्स ग्रिम’ यांच्या लोककथा आणि परीकथांची खूप मोठी परंपरा आहे. ज्याप्रमाणे भारतात मुलांना व्यावहारिक ज्ञान आणि नीतिनियम शिकवण्यासाठी ‘पंचतंत्र’ सांगितले जाते, अगदी तसेच जर्मन संस्कृतीत ‘ब्रदर्स ग्रिम’ यांच्या कथा मुलांवर संस्कार करतात. दोन्ही पुस्तकांचे हेच सांस्कृतिक साधर्म्य ओळखून ऑस्ट्रियन मुलांना भारताशी जोडण्यासाठी पंचतंत्राची निवड करण्यात आली.
प्राण्यांच्या पात्रांद्वारे मैत्री, चातुर्य आणि व्यवहारज्ञान शिकवणाऱ्या पंचतंत्राच्या कथांना वैश्विक स्वीकारार्हता आहे. त्या कोणत्याही संस्कृतीतील बालमनाला सहज समजतात. आजची लहान मुले ही उद्याचे नागरिक, विचारवंत आणि नेते असतात. बालवयातच त्यांच्या मनात भारताविषयी एक सकारात्मक, रंजक आणि समृद्ध प्रतिमा निर्माण झाली, तर भविष्यात दोन्ही देशांमधील संबंध अधिक नैसर्गिकरित्या घट्ट होतील. प्रौढांपेक्षा मुले पूर्वग्रह न ठेवता नवीन संस्कृती स्वीकारतात. त्यामुळे हा संस्कार दीर्घकालीन प्रभाव पाडणारा ठरतो.
राजदूत शंभू कुमारन् यांचे कथाकथन
या उपक्रमांतर्गत भारतीय दूतावासाने ऑस्ट्रियन विद्यार्थ्यांसाठी पंचतंत्राच्या कथांचा जर्मन भाषेतील विशेष अनुवाद प्रकाशित केला. या आवृत्तीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे प्रसिद्ध ऑस्ट्रियन चित्रकार क्लॉस पिटर यांनी या पुस्तकाला अत्यंत आकर्षक चित्रांची जोड दिली आहे, ज्यामुळे या लोककथा लहान मुलांना अधिक रंजक वाटतील. राजदूत शंभू कुमारन् यांनी या पुस्तकातील निवडक कथा व्हिएन्नातील एका शाळेतील ५० हून अधिक विद्यार्थ्यांना वाचून दाखवल्या. कथाकथनानंतर विद्यार्थ्यांनी अत्यंत उत्साहाने आपल्या आवडत्या पात्रांविषयी सांगितले आणि राजदूतांसोबत छायाचित्रेही काढली.
डिजिटल युगाची गरज ओळखून दूतावासाने यापूर्वीच ‘Geschichten aus dem Panchatantra’ (जर्मन भाषेतील पंचतंत्रातील कथा) या व्हिडिओ पॉडकास्ट मालिकेचाही शुभारंभ केला होता. प्रसिद्ध ऑस्ट्रियन लेखक आणि पॉडकास्टर थॉमस ब्रेझिना यांच्या आवाजात या कथा डिजिटल माध्यमातून मुलांपर्यंत पोहोचवल्या जात आहेत. व्हिएन्ना शहर प्रशासन आणि स्थानिक शाळांच्या सहकार्याने राबविण्यात येणाऱ्या ‘Bounce Back’ उपक्रमाचा हा एक भाग आहे, ज्याद्वारे डिजिटल स्वरूपात भारतीय संस्कृती आणि जीवनमूल्यांचा प्रसार केला जात आहे. आजच्या डिजिटल युगातील शाळकरी मुलांचे मानसिक आरोग्य सुधारणे, त्यांच्यातील ताणतणाव कमी करणे आणि कोणत्याही कठीण परिस्थितीचा सामना करून पुन्हा फिनिक्स पक्षासारखे भरारी घेण्याची क्षमता त्यांच्यात विकसित करणे, हा या उपक्रमाचा मुख्य हेतू आहे.
द्विपक्षीय राजकीय आणि धोरणात्मक संबंधांना गती
हा सांस्कृतिक उपक्रम अशा वेळी पार पडला जेव्हा दोन्ही देशांमधील राजनैतिक आणि धोरणात्मक संबंध एका नव्या शिखरावर पोहोचले आहेत. एप्रिल २०२६ मध्ये ऑस्ट्रियाचे चान्सलर डॉ. क्रिश्चियन स्टॉकर यांनी भारताचा ऐतिहासिक दौरा केला. तब्बल ४२ वर्षांनंतर एखाद्या ऑस्ट्रियन चान्सलरचा हा पहिलाच भारत दौरा होता. या दौऱ्यादरम्यान पंतप्रधान मोदी आणि चान्सलर स्टॉकर यांच्यात संरक्षण, सेमिकंडक्टर, स्टार्टअप्स आणि अत्याधुनिक तंत्रज्ञानावर सकारात्मक चर्चा झाली. यामध्ये शिक्षण व पायाभूत सुविधांसाठी आयआयटी दिल्ली आणि मोंटान युनिव्हर्सिटी दरम्यान ज्ञान देवाणघेवाणीचा करार झाला. तसेच, अटल टनेल व दिल्ली मेट्रोसारख्या प्रकल्पांच्या धर्तीवर रेल्वे, टनेलिंग आणि हरित ऊर्जा क्षेत्रातील सहकार्य वाढवण्यावर भर देण्यात आला.
थोडक्यात सांगायचे तर, जिथे राजकीय आणि आर्थिक करार देशांना भौगोलिक आणि व्यावसायिक पातळीवर जोडतात, तिथे ‘गुरुकुल डिप्लोमसी’सारखे उपक्रम दोन देशांतील मानवी मने आणि संस्कृतींना परस्परांशी जोडतात. पंचतंत्र हे भारतीय ज्ञानाचे सर्वात रंजक माध्यम आहे आणि लहान मुले ही कोणत्याही संस्कृतीची सर्वात उत्तम स्वीकारक असतात. या दोन्हीचा मेळ घालून भारतीय दूतावासाने ऑस्ट्रियाच्या नव्या पिढीच्या मनात भारताविषयी आदराचे, विश्वासाचे आणि प्रेमाचे स्थान निर्माण करून भारत-ऑस्ट्रिया मैत्रीचे एक नवे सुवर्णपान लिहिले आहे. तसेच, आजचा भारत हा कोणत्याही जागतिक महासत्तेच्या सावलीत जगणारा देश नाही. म्हणूनच, संपूर्ण विश्वाला आपले कुटुंब मानणारा आणि जगाला शांततेचा व प्रगतीचा नवा मार्ग दाखवणारा आपला भारत जागतिक स्तरावर दिशादर्शक ठरत आहे, यात वाद नाही.
– मैत्रेयी गोडसे
