प्रस्तावना
विसाव्या शतकातील महाराष्ट्राच्या बौद्धिक, सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक पुनरुज्जीवनात महामहोपाध्याय दत्तात्रेय वामन तथा दत्तो वामन पोतदार यांचे स्थान अनन्यसाधारण व ऐतिहासिक मानले जाते. इतिहास संशोधन, मराठी साहित्याची समीक्षा, भाषाशास्त्र, शिक्षणप्रसार आणि राष्ट्रभाषा प्रचार या विविधांगी क्षेत्रांत त्यांनी तब्बल सात दशके निरंतर निष्ठापूर्वक कार्य केले. त्यांच्या अगाध ज्ञानसंग्रहामुळे, अफाट स्मरणशक्तीमुळे आणि प्राच्य व पाश्चात्य ज्ञानशाखांवरील अचाट प्रभुत्वामुळे त्यांना समकालीन विद्वत्क्षेत्राकडून ‘महाराष्ट्राचे चालते-बोलते ज्ञानकोश’ ही उपाधी बहाल करण्यात आली. आयुष्यभर अविवाहित राहून विद्याव्यासंगाला स्वतःस समर्पित करणाऱ्या या ऋषितुल्य व्यक्तिमत्त्वाला महाराष्ट्राच्या वाङ्मयीन जगतात ‘साहित्यिक भीष्म’ म्हणून आदराने ओळखले जाते.
प्रारंभिक जीवन आणि वैचारिक जडणघडण
दत्तो वामन पोतदार यांचा जन्म ५ ऑगस्ट १८९० रोजी कुलाबा (सध्याचा रायगड) जिल्ह्यातील महाड जवळील बीरवाडी या गावी एका देशस्थ ब्राह्मण घराण्यात झाला. त्यांचे कुटुंब पुढे पुण्यात स्थायिक झाले. वडील व्यवसायाने वकील असल्याने घरातील वातावरण वैचारिकदृष्ट्या अतिशय समृद्ध होते. बालवयातच त्यांना लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक, शिवराम महादेव परांजपे, इतिहासचार्य वि. का. राजवाडे, न. चिं. केळकर आणि तात्यासाहेब करंदीकर यांसारख्या राष्ट्रीय विचारवंत व विद्वानांचा नित्य सहवास लाभला, ज्यातून त्यांच्या मनात इतिहास आणि साहित्याची आवड निर्माण झाली.
पुण्याच्या नूतन मराठी विद्यालयातून १९०६ मध्ये मॅट्रिक उत्तीर्ण झाल्यावर त्यांनी फर्ग्युसन महाविद्यालयात प्रवेश घेतला आणि १९१० मध्ये इतिहास व मराठी विषयात बी.ए. ची पदवी संपादन केली. पदवीनंतर वकिलीच्या अभ्यासाला सुरुवात केली असली तरी, राष्ट्रीय शिक्षण आणि इतिहास संशोधनावरील निष्ठेमुळे त्यांनी वकिली सोडून अध्यापन आणि संशोधनालाच आपले जीवनकार्य मानले. प्राचीन दस्तऐवज, मोडी लिपी आणि राजकीय पत्रव्यवहारांचा अचूक अर्थ लावता यावा यासाठी त्यांनी संस्कृत आणि फार्सी भाषांवर विशेष प्रभुत्व मिळवले.
‘भारत इतिहास संशोधक मंडळ’
इतिहासचार्य वि. का. राजवाडे आणि सरदार खंडेराव मेणंदळे यांच्या समवेत ७ जुलै १९१० रोजी स्थापन केलेल्या ‘भारत इतिहास संशोधक मंडळा’शी (BISM) वामनरावांचे नाते आयुष्यभरासाठी जोडले गेले. त्यांनी १९१८ ते १९४७ या काळात मंडळाचे सरचिटणीस आणि पुढे १९४८ ते १९७४ दरम्यान अध्यक्ष व कार्याध्यक्ष म्हणून धुरा सांभाळली. मराठ्यांच्या इतिहासाची दुर्मिळ कागदपत्रे, बखर वाङ्मय, नाणी आणि ऐतिहासिक सनदा गोळा करण्यासाठी त्यांनी संपूर्ण भारतभर भ्रमंती केली.
इतिहास संशोधनाला राष्ट्रीय स्तरावर संघटित रूप देण्यासाठी त्यांनी १९३५ मध्ये पुण्यात ‘मॉडर्न इंडियन हिस्टरी काँग्रेस’चे आयोजन केले, ज्याचे रूपांतर पुढे ‘इंडियन हिस्टरी काँग्रेस’ या राष्ट्रीय संस्थेत झाले. केंद्र सरकारच्या ‘ऐतिहासिक अभिलेख आयोगा’वर (IHRC) त्यांनी प्रदीर्घ काळ काम केले. मराठा साम्राज्याचा राजकीय व प्रशासकीय इतिहास उलगडणारे ६०० हून अधिक संशोधनपर लेख त्यांनी लिहिले.
वाङ्मयीन समीक्षा आणि भाषा संवर्धनाचा कार्यक्रम
इतिहासासोबतच मराठी भाषा आणि साहित्यावर पोतदारांची अगाध निष्ठा होती. १९२२ मध्ये प्रकाशित झालेला त्यांचा ‘मराठी गद्याचा इंग्रजी अवतार’ हा ग्रंथ मराठी समीक्षेच्या इतिहासातील एक प्रमुख टप्पा मानला जातो. ब्रिटिश राजवटीच्या प्रारंभी इंग्रजी भाषेच्या प्रभावातून आधुनिक मराठी गद्यशैलीचा विकास कसा झाला, याचा शास्त्रीय मागोवा त्यांनी यात घेतला.
मराठी भाषेचे जतन आणि संवर्धन करण्यासाठी त्यांनी एका विशेष ‘७-कलमी कार्यक्रमा’ची मांडणी केली. रोज मराठी ग्रंथ वाचणे, दरमहा एक पुस्तक खरेदी करणे, मराठी वर्तमानपत्रे व नियतकालिकांचे वर्गणीदार होणे, मुलांमध्ये भाषेचा अभिमान रुजवणे आणि भाषा संशोधन संस्थांना मदत करणे या बाबींचा त्यांनी आग्रह धरला. १९३९ मधील अहमदनगर येथील अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद त्यांनी भूषवले, तसेच १९६० मध्ये स्थापन झालेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य महामंडळाचे ते पहिले अध्यक्ष बनले.
शैक्षणिक नेतृत्व आणि सामाजिक भूमिका
पोतदारांची शैक्षणिक कारकीर्द नूतन मराठी विद्यालयात शिक्षक व मुख्याध्यापक म्हणून सुरू झाली. पुढे सर परशुरामभाऊ कॉलेजमध्ये त्यांनी इतिहास व मराठीचे प्राध्यापक म्हणून दीर्घकाळ अध्यापन केले. पुणे विद्यापीठाच्या स्थापनेत त्यांचा पायाभूत वाटा होता आणि १९६० ते १९६४ दरम्यान त्यांनी या विद्यापीठाचे कुलगुरुपद सांभाळले. कुलगुरू असताना विद्यापीठाच्या पदवीदान समारंभात इंग्रजीऐवजी प्रथमच मराठी भाषेतून भाषण करण्याची ऐतिहासिक प्रथा त्यांनी सुरू केली.
अ-हिंदी भाषिक प्रदेशात हिंदीचा प्रसार करण्यासाठी त्यांनी ‘महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा’ स्थापन केली. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत ‘संयुक्त महाराष्ट्र परिषदे’चे उपाध्यक्ष (१९४६-५०) म्हणून त्यांनी बौद्धिक मार्गदर्शन केले, तर महाराष्ट्राची लोककला असलेल्या तमाशाला अश्लीलतेतून सोडवून सामाजिक प्रतिष्ठा मिळवून देण्यासाठी ‘तमाशा सुधारणा समिती’चे अध्यक्ष म्हणून मोलाचे कार्य केले.
शिष्यपरंपरा आणि अमर वारसा
पोतदारांच्या ज्ञानसाधनेतून आणि सहवासातून साने गुरुजी, वासुदेव सीताराम बेंद्रे, सेतू माधवराव पगडी आणि डॉ. रा. चिं. ढेरे यांसारख्या नामवंत अभ्यासकांची व विचारवंतांची समृद्ध परंपरा निर्माण झाली. जुलै १९६१ मधील पानशेत पुरामुळे त्यांच्या वाड्यातील दुर्मिळ ग्रंथसंग्रहाचे प्रचंड नुकसान झाले; मात्र खचून न जाता त्यांनी आपले ज्ञानकार्य अविरत चालू ठेवले.
त्यांच्या या उत्तुंग योगदानाबद्दल ब्रिटिश सरकारने त्यांना ‘महामहोपाध्याय’ (१९४६) ही पदवी दिली, तर भारत सरकारने ‘पद्मभूषण’ (१९६७) पुरस्काराने सन्मानित केले. ६ ऑक्टोबर १९७९ रोजी वयाच्या ८९ व्या वर्षी पुणे येथे त्यांचे निधन झाले.
आजच्या आत्मकेंद्रित आणि तात्कालिक लोकप्रियतेच्या मागे धावणाऱ्या काळात दत्तो वामन पोतदार यांचे जीवन आणि कार्य हे एका दीपस्तंभासारखे आहे. पदव्या, मानसन्मान आणि पुरस्कारांपेक्षा त्यांनी ज्ञानसाधनेला दिलेले प्राधान्य हे आधुनिक महाराष्ट्राच्या वैचारिक जडणघडणीचा पाया आहे. त्यांच्या जीवनकार्याचा मागोवा घेताना, त्यांनी जतन केलेली इतिहासनिष्ठा आणि भाषाभिमानी वृत्ती आपल्यात रुजवणे, हीच या ‘साहित्यिक भीष्मा’ला दिलेली खरी वैचारिक आदरांजली ठरेल.
