भारताच्या आधुनिक वाहतूक व्यवस्थेच्या इतिहासात उच्चगती रेल्वे अर्थात बुलेट ट्रेनचा प्रकल्प एक महत्त्वाचा अध्याय ठरत आहे. मुंबई-अहमदाबाद हा देशातील पहिला बुलेट ट्रेन मार्ग बांधकामाच्या प्रगत टप्प्यात असतानाच आता मुंबई, पुणे व हैदराबाद या तीन महत्त्वाच्या आर्थिक केंद्रांना जोडणारा नवीन उच्चगती रेल्वे कॉरिडोर चर्चेत आला आहे. सप्टेंबर २०२६ मध्ये या मार्गाचे संरेखन अलीकडेच अंतिम झाल्याची माहिती समोर आली असून, प्रकल्प आता विविध शासकीय मंजुऱ्यांच्या टप्प्याकडे वाटचाल करत आहे. हा विकास केवळ तीन शहरांपुरता मर्यादित नसून महाराष्ट्र, कर्नाटक व तेलंगणा या तीन राज्यांच्या परस्परसंबंधांना नवी दिशा देणारा ठरणार हे निश्चित.
केंद्र सरकारने केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२६-२७ मध्ये सात नवीन उच्चगती रेल्वे कॉरिडोर जाहीर केले होते. त्यापैकी मुंबई-पुणे व पुणे-हैदराबाद हे दोन मार्ग स्वतंत्रपणे नमूद झाले असले, तरी प्रत्यक्षात ते एकाच मोठ्या कॉरिडोरचा भाग म्हणून विकसित होत आहेत. राष्ट्रीय उच्चगती रेल्वे महामंडळ लिमिटेड अर्थात एनएचएसआरसीएल या संस्थेने तयार केलेल्या विस्तृत प्रकल्प अहवालानुसार हा मार्ग सुमारे सहाशे एकाहत्तर किलोमीटर लांबीचा आहे. त्यापैकी सुमारे ४५७ किलोमीटर महाराष्ट्रातून, १२१ किलोमीटर कर्नाटकातून व६३ किलोमीटर तेलंगणामधून जातो. काही पूर्वीच्या अंदाजांमध्ये मार्गाची लांबी ७६६ किलोमीटरपर्यंतही सांगितली जात होती. परंतु अलीकडच्या अहवालांमध्ये ६७१ किलोमीटर हा आकडा अधिक प्रमाणात आढळतो. परंतु अंतिम आकडेवारी मंजुरीनंतर निश्चित होईल.
या मार्गावरील प्रस्तावित स्थानकांबाबत अलीकडच्या अद्ययावत माहितीनुसार महाराष्ट्रात नवी मुंबई, लोणावळा, पिंपरी-चिंचवड, पुणे येथील लोणी परिसर, बारामती, पंढरपूर व सोलापूर या ठिकाणी स्थानके अपेक्षित आहेत. कर्नाटकात कलबुर्गी तर तेलंगणामध्ये विकाराबाद व हैदराबाद ही स्थानके प्रस्तावित आहेत. पुणे स्थानक लोणी येथे, राष्ट्रीय महामार्ग ६५ च्या आसपास उभारण्याची चर्चा आहे. मुंबई भागात हा मार्ग मुंबई-अहमदाबाद बुलेट ट्रेन प्रकल्पाशी बांद्रा-कुर्ला संकुल ते शिलफाटा या दरम्यान सामायिक रेषा वापरणार आहे. त्यामुळे मुंबई महानगरातील जमीन उपलब्धता व बांधकाम या दोन्ही बाबतीत काही प्रमाणात समन्वय साधता येईल.
या प्रकल्पाचे सर्वात आकर्षक वैशिष्ट्य म्हणजे प्रवासवेळेत होणारी क्रांतिकारक घट. सध्या मुंबई ते हैदराबाद नियमित रेल्वेने बारा ते पंधरा तास लागतात, तर रस्त्याने सुमारे बारा तास खर्ची पडतात. प्रस्तावित उच्चगती सेवेने हाच प्रवास अवघ्या २ तास ५५ मिनिटांत पूर्ण होण्याचा अंदाज आहे. अधिक थांब्यांसह सेवा ३ तास १३ मिनिटांपर्यंत जाऊ शकते. मुंबई ते पुणे अंतर सुमारे ४८ मिनिटांत कापता येईल, असेही सांगितले जाते. गाड्या सुमारे ३०० किलोमीटर प्रति तास वेगाने धावतील. काही तांत्रिक अहवालांमध्ये डिझाइन वेग ३२० ते ३५० किलोमीटर प्रति तासपर्यंतही नमूद आहे. प्रत्येक गाडीत सुमारे १६ डबे व १२०० पेक्षा अधिक प्रवासी क्षमता अपेक्षित आहे.
तांत्रिकदृष्ट्या हा मार्ग सोपा नाही. महाराष्ट्रातील सह्याद्रीच्या घाट प्रदेशात, विशेषतः खंडाला घाट परिसरात अनेक बोगदे व भूमिगत भाग लागणार आहेत. काही अहवालांनुसार महाराष्ट्रात सुमारे पस्तीस किलोमीटर भूमिगत मार्ग व घाट भागात अनेक ठिकाणी बोगदे प्रस्तावित आहेत. उन्नत मार्ग, नदीवरील पूल व घनवस्तीच्या भागांत भूमिगत रचना यामुळे हा प्रकल्प अभियांत्रिकीदृष्ट्या आव्हानात्मक ठरणार आहे. तरीही मुंबई-अहमदाबाद प्रकल्पातून मिळालेला अनुभव या नव्या मार्गासाठी उपयुक्त ठरू शकतो.
आर्थिक व सामाजिक दृष्टिकोनातून या कॉरिडोरचे महत्त्व मोठे आहे. मुंबई देशाचे वित्तीय केंद्र आहे, पुणे उद्योग, शिक्षण व मोटार उद्योगाचे महत्त्वाचे ठिकाण आहे, तर हैदराबाद माहिती तंत्रज्ञान व औषधनिर्मिती क्षेत्रात आघाडीवर आहे. या तीन केंद्रांना वेगवान व विश्वासार्ह रेल्वेने जोडल्यास व्यापार, रोजगार, पर्यटन व गुंतवणुकीला चालना मिळू शकते. सोलापूर, कलबुर्गी, बारामती व पंढरपूरसारख्या मध्यम आकाराच्या शहरांनाही राष्ट्रीय स्तरावरील कनेक्टिव्हिटी मिळेल. पंढरपूरसारख्या तीर्थक्षेत्रासाठी भाविकांच्या प्रवासातही मोठा फरक पडू शकतो.
सद्यस्थितीत विस्तृत प्रकल्प अहवाल पूर्ण झाला असून तो रेल्वे मंडळाकडे सादर झाला आहे. तेलंगणा मंत्रिमंडळाने संरेखनाला मंजुरी दिल्याची माहिती यापूर्वीच प्रसिद्ध झाली होती. आता महाराष्ट्र व कर्नाटकाकडूनही आवश्यक सहकार्य व जमीन अधिग्रहणाची प्रक्रिया अपेक्षित आहे. प्रकल्पाचा अंदाजित खर्च दीड ते २ लाख कोटी रुपयांच्या आसपास सांगितला जातो. बांधकाम २०२७-२८ च्या सुमारास सुरू होण्याची शक्यता वर्तवली जाते, तर पूर्णत्वास सात-आठ वर्षे लागू शकतात. मात्र अंतिम मंजुरी, निधी उपलब्धता व तीन राज्यांतील समन्वय यावर सर्व काही अवलंबून आहे.
समारोप करताना इतके निश्चित आहे की, मुंबई-पुणे-हैदराबाद उच्चगती रेल्वे केवळ एक वाहतूक प्रकल्प नाही. तो पश्चिम व दक्षिण भारतातील आर्थिक पटलावर नवीन गतिमानता आणणारा प्रयत्न आहे. संरेखन अंतिम झाल्याने प्रकल्प कागदावरून प्रत्यक्ष अंमलबजावणीच्या दिशेने एक पाऊल पुढे गेला आहे. आता आवश्यक ते मंजुरी व भूमिविषयक निर्णय वेळेत झाले, तर येत्या दशकात मुंबईहून हैदराबाद तीन तासांत पोहोचणे ही कल्पना वास्तवात उतरू शकते. भारतीय रेल्वेच्या आधुनिकीकरणाच्या या प्रवासात हा कॉरिडोर एक महत्त्वाचा टप्पा ठरणार आहे.
