१८ सप्टेंबर २०२६.
उरीच्या त्या पहाटेला आज दहा वर्षे पूर्ण झाली. दशक उलटले, अनेक घटना इतिहासाचा भाग बनल्या; पण १८ सप्टेंबर २०१६ ची सकाळ भारतीयांच्या स्मृतीत आजही ताजी आहे. कारण उरीमध्ये झालेला तो हल्ला केवळ एका लष्करी तळावरचा दहशतवादी हल्ला नव्हता. तो भारताविरुद्ध सीमेपलीकडून चालविल्या जाणाऱ्या दहशतवादी प्रॉक्सी युद्धपद्धतीचे आणखी एक रक्तरंजित रूप होते.
दहा वर्षे मागे जाऊया.
१८ सप्टेंबर २०१६ रोजी पहाटे साडेपाचच्या सुमारास चार सशस्त्र दहशतवाद्यांनी उरी येथील भारतीय लष्कराच्या प्रशासकीय तळावर हल्ला केला. त्यांनी स्वयंचलित शस्त्रांसोबत ज्वलनशील दारुगोळ्याचा वापर केला. तळावरील तंबू आणि तात्पुरत्या निवाऱ्यांना आग लागली. सुमारे तीन तासांच्या कारवाईनंतर चारही हल्लेखोर ठार झाले.
तत्कालीन लष्करी कारवायांचे महासंचालक — Director General of Military Operations (DGMO) — यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, हल्लेखोरांकडून चार AK-४७ रायफल्स, चार ग्रेनेड प्रक्षेपक आणि मोठ्या प्रमाणावर युद्धसामग्री जप्त करण्यात आली. चारही हल्लेखोर विदेशी होते आणि त्यांच्या जवळ पाकिस्तानची चिन्हे असलेले साहित्य आढळले होते. त्या वेळी प्राथमिक माहितीनुसार त्यांचा संबंध जैश-ए-मोहम्मदशी असल्याचे सांगण्यात आले होते. नंतर राष्ट्रीय तपास संस्थेच्या तपासात लष्कर-ए-तैयबाच्या भूमिकेकडे निर्देश करणारे पुरावे असल्याचे सांगण्यात आले. त्यामुळे या दोन्ही टप्प्यांचा संदर्भ वेगळा ठेवणे महत्त्वाचे आहे.
हल्ल्याच्या दिवशी १७ जवान शहीद झाले. त्यानंतर जखमी जवानांच्या मृत्यूमुळे ही संख्या १९ झाली. या १९ जवानांमध्ये सुबेदार करनैल सिंह, हवालदार रवी पॉल, हवालदार निंब सिंह रावत, हवालदार अशोक कुमार सिंह, नाईक सुनील कुमार विद्यार्थी, लान्स नाईक राजेश कुमार यादव, लान्स नाईक जी. शंकर, सिपाही गणेश शंकर, सिपाही राजेश कुमार सिंह, सिपाही नायमन कुजूर, सिपाही हरिंदर यादव, सिपाही उईके जनराव, सिपाही बिस्वजीत घोराई, सिपाही गंगाधर दलई, सिपाही राकेश सिंह, सिपाही जावरा मुंडा, सिपाही टी. एस. सोमनाथ, सिपाही के. विकास जनार्धन आणि नाईक राजकिशोर सिंह यांचा समावेश होता. संरक्षण मंत्रालयाच्या नोंदीत उरी हल्ल्यातील अंतिम मृत्यूसंख्या १९ असल्याची नोंद आहे.
मात्र हल्ल्यानंतरचा प्रश्न केवळ एवढाच नव्हता की चार दहशतवादी लष्करी तळापर्यंत पोहोचले कसे. प्रश्न होता—या हल्ल्याची पूर्वतयारी कुठे आणि कशी झाली होती?
हल्ल्यापूर्वी उरी परिसरातील घुसखोरी आणि संभाव्य आत्मघाती हल्ल्याबाबत गुप्तचर सूचना मिळाल्या होत्या, असे त्या वेळच्या वृत्तांतून समोर आले. द इंडियन एक्स्प्रेसने तत्कालीन गुप्तचर अधिकाऱ्यांच्या हवाल्याने दिलेल्या वृत्तानुसार, १२ आणि १३ सप्टेंबरला घुसखोरीबाबत सूचना मिळाल्या होत्या, तर १५ सप्टेंबरला उरीला संभाव्य आत्मघाती हल्ल्याचे लक्ष्य मानणारी विशिष्ट सूचना देण्यात आली होती.
हल्ल्यानंतरच्या तपासात दहशतवाद्यांना उरीतील १२ इन्फंट्री ब्रिगेडच्या परिसराची आणि तेथील महत्त्वाच्या ठिकाणांची माहिती असल्याचे संकेत मिळाले. नियंत्रण रेषेजवळील सुखदार परिसरातून घुसखोरीचा मार्ग वापरला गेला असावा, याचाही तपास करण्यात आला. दहशतवाद्यांनी परिसरातील हालचाली आणि तळाची रचना आधी समजून घेतली असण्याची शक्यता तपासकर्त्यांनी तपासली.
हल्लेखोरांकडून मिळालेले GPS संच, नकाशे, मॅट्रिक्स शीट्स, रेडिओ संच, भ्रमणध्वनी आणि पाकिस्तानची चिन्हे असलेली अन्न व औषधांची पाकिटे तपासातील महत्त्वाचे धागे ठरले. १९ सप्टेंबरच्या अधिकृत DGMO निवेदनात या सामग्रीची नोंद करण्यात आली होती. पुढील तपासाबाबत द इंडियन एक्स्प्रेसने दिलेल्या वृत्तानुसार, GPSमधील माहितीने हल्लेखोरांचा प्रवास पाकिस्तानमधील एका ठिकाणाहून सुरू झाल्याचे संकेत दिले होते आणि एका GPS संचाचा वापर लष्कर-ए-तैयबाशी संबंधित ठिकाणी झाल्याचे तपासातील सूत्रांनी सांगितले.
या धाग्यांतून उरीची घटना एका मोठ्या चित्राचा भाग म्हणून समोर आली—सीमेपलीकडील प्रशिक्षण आणि शस्त्रसज्जता, नियंत्रण रेषा ओलांडून घुसखोरी आणि भारतातील लक्ष्यांवर हल्ले घडवून आणण्यासाठी दहशतवादी पथकांचा वापर. थेट युद्ध न छेडता दहशतवादी संघटनांच्या माध्यमातून संघर्ष चालू ठेवण्याची ही पद्धत म्हणजे प्रॉक्सी युद्ध. भारताने पाकिस्तानशी संबंधित सीमापार दहशतवादाच्या संदर्भात या पद्धतीकडे सातत्याने लक्ष वेधले आहे.
उरी हल्ल्यानंतर भारताने लष्करी प्रत्युत्तर दिले. २८–२९ सप्टेंबर २०१६ च्या रात्री भारतीय लष्कराने नियंत्रण रेषेपलीकडील दहशतवादी तळांवर कारवाई केली. अधिकृत निवेदनानुसार, घुसखोरीसाठी सज्ज असलेल्या दहशतवादी पथकांना निष्प्रभ करणे हा या कारवाईचा उद्देश होता. या कारवाईला पुढे ‘सर्जिकल स्ट्राइक’ म्हणून ओळख मिळाली.
दहा वर्षांनंतर उरीकडे पाहताना ही घटना केवळ एका हल्ल्यापुरती मर्यादित राहत नाही. ती सीमापार दहशतवादाच्या एका दीर्घ संघर्षाची आणि त्याला भारताने दिलेल्या प्रत्युत्तरातील महत्त्वाच्या टप्प्याची नोंद बनते.
पण या संपूर्ण इतिहासाच्या केंद्रस्थानी आजही एकच गोष्ट आहे—
उरीच्या त्या पहाटे शहीद झालेले १९ जवान.
त्यांच्या बलिदानाला विनम्र अभिवादन.
-राज भाटिया
संदर्भ
१. भारत सरकार, संरक्षण मंत्रालय / प्रेस इन्फॉर्मेशन ब्युरो — १८ सप्टेंबर २०१६, लष्करी कारवायांच्या महासंचालकांचे अधिकृत निवेदन.
२. भारत सरकार, संरक्षण मंत्रालय / प्रेस इन्फॉर्मेशन ब्युरो — १९ सप्टेंबर २०१६, उरी हल्ल्यात शहीद झालेल्या १७ जवानांची अधिकृत यादी.
३. भारत सरकार, संरक्षण मंत्रालय / प्रेस इन्फॉर्मेशन ब्युरो — १० मार्च २०१७, उरी हल्ल्यातील १९ शहीद जवानांच्या कुटुंबीयांना भरपाईबाबतची अधिकृत नोंद.
४. भारत सरकार, संरक्षण मंत्रालय / प्रेस इन्फॉर्मेशन ब्युरो — १९ सप्टेंबर २०१६, हल्लेखोरांकडून जप्त GPS, नकाशे, मॅट्रिक्स शीट्स, रेडिओ संच आणि पाकिस्तानची चिन्हे असलेल्या साहित्याची नोंद.
५. भारत सरकार, संरक्षण मंत्रालय / प्रेस इन्फॉर्मेशन ब्युरो — २९ सप्टेंबर २०१६, लष्करी कारवायांच्या महासंचालकांचे सर्जिकल स्ट्राइकबाबतचे अधिकृत निवेदन.
६. द इंडियन एक्स्प्रेस — २१ सप्टेंबर २०१६, उरी हल्ल्याची पूर्वतयारी, तळाची माहिती आणि घुसखोरीच्या मार्गाबाबत तपासविषयक वृत्त.
७. द इंडियन एक्स्प्रेस — १ डिसेंबर २०१६, जप्त GPSमधील माहिती आणि हल्लेखोरांच्या पाकिस्तानमधून झालेल्या प्रवासाबाबत तपासविषयक वृत्त.
८. द इंडियन एक्स्प्रेस — जानेवारी २०१७, राष्ट्रीय तपास संस्थेच्या तपासात लष्कर-ए-तैयबाच्या भूमिकेबाबत प्रसिद्ध झालेले वृत्त.
