वयाच्या ६९व्या वर्षी एका भारतीय संन्याशाने समुद्र ओलांडला आणि पुढील अकरा वर्षांत भारतीय वैष्णव परंपरेतील कृष्णभक्तीचा संदेश जगभर पोहोचवला. त्या संन्याशाचे नाव होते श्रील ए. सी. भक्तिवेदांत स्वामी प्रभुपाद.
१ सप्टेंबर १८९६ रोजी कलकत्त्यात अभय चरण डे यांचा जन्म झाला. त्यांच्या जीवनाला निर्णायक दिशा मिळाली ती १९२२ मध्ये श्रील भक्तिसिद्धांत सरस्वती ठाकूर यांच्याशी झालेल्या भेटीतून. इंग्रजी भाषिक जगात श्रीकृष्णांचा संदेश पोहोचवण्याची प्रेरणा त्यांना या भेटीतून मिळाली. १९३३ मध्ये त्यांनी दीक्षा घेतली आणि पुढील अनेक वर्षे लेखन, वैष्णव तत्त्वज्ञानाचा अभ्यास आणि ग्रंथनिर्मितीत त्यांनी स्वतःला वाहून घेतले.
१९६५ मध्ये वयाच्या ६९व्या वर्षी ते जलदूत या मालवाहू जहाजातून अमेरिकेला निघाले. ३५ दिवसांच्या समुद्रप्रवासात त्यांना दोन हृदयविकाराचे झटके आले. न्यूयॉर्कमध्ये त्यांनी भगवद्गीतेवरील प्रवचने आणि कीर्तनातून आपले कार्य सुरू केले.
११ जुलै १९६६ रोजी त्यांनी International Society for Krishna Consciousness—ISKCONची स्थापना केली. पुढील अकरा वर्षांत त्यांनी जगाची १४ वेळा प्रदक्षिणा केली आणि सहा खंडांमध्ये कृष्णभक्तीचा संदेश पोहोचवला. त्यांनी ७०हून अधिक ग्रंथ लिहिले आणि त्यांच्या साहित्याचे ७६ भाषांमध्ये भाषांतर झाल्याची नोंद ISKCONच्या अधिकृत चरित्रात आहे.
१४ नोव्हेंबर १९७७ रोजी वृंदावन येथे त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या कार्यकाळात ISKCONची जगभरात १००हून अधिक मंदिरे, आश्रम आणि सांस्कृतिक केंद्रे उभी राहिली होती.
भक्तीची वाट सेवेपर्यंत
प्रभुपादांच्या कार्यात प्रसाद वाटपाला महत्त्व होते. त्यांच्या प्रेरणेने पुढे Hare Krishna Food for Life सारख्या अन्नसेवा उपक्रमांचा विस्तार झाला. ISKCONच्या अधिकृत माहितीनुसार, हा उपक्रम पुढे मोठ्या शाकाहारी अन्नसेवा कार्यक्रमात रूपांतरित झाला.
भारतामध्ये या सेवेला संस्थात्मक रूप मिळाले ते Annamrita Foundationच्या माध्यमातून. ऑगस्ट २००४ मध्ये सुरू झालेल्या या शालेय भोजन उपक्रमाने पहिल्याच दिवशी ९०० मुलांना भोजन दिले. आज संस्थेच्या अधिकृत माहितीनुसार, तिची सेवा ८ राज्यांतील २१ शहरांमध्ये असून ६,५००हून अधिक शाळांमध्ये पोहोचते. संस्थेच्या माहितीनुसार, दररोज १० लाखांहून अधिक मुलांना भोजन दिले जाते.
ही सेवा PM POSHAN या केंद्र सरकारच्या शालेय भोजन कार्यक्रमाशी जोडलेली आहे. Annamritaच्या माहितीनुसार, संस्था सरकारी, नगरपालिका आणि सरकारी-अनुदानित शाळांमध्ये या योजनेअंतर्गत भोजन पुरवते. PM POSHANचा उद्देश शालेय विद्यार्थ्यांना पौष्टिक शिजवलेले भोजन उपलब्ध करून देणे हा आहे.
Annamritaच्या माहितीनुसार, तिचे काम महाराष्ट्र, आंध्र प्रदेश, हरियाणा, दिल्ली, राजस्थान, पश्चिम बंगाल, झारखंड आणि त्रिपुरा या राज्यांमध्ये आहे.
शाळेपासून रुग्णालयापर्यंत
अन्नसेवेचे आणखी एक उदाहरण बंगळुरूतील Anna Sri कार्यक्रम आहे. सरकारी रुग्णालयांमधील गरजू रुग्ण आणि त्यांच्या नातेवाईकांसाठी या उपक्रमातून मोफत भोजन दिले जाते. ISKCON Bangaloreच्या २०२६च्या माहितीनुसार, ESI Model Hospital, Rajajinagar येथे दररोज ३५०, KC General Hospital येथे २००, Vani Villas Hospital येथे २००, Victoria Hospital येथे १५० आणि Bowring Hospital येथे १०० भोजन दिले जाते. म्हणजे या पाच रुग्णालयांत मिळून दररोज १,००० भोजनांची सेवा उपलब्ध आहे.
महाराष्ट्रातील या सेवेला जुना संदर्भही आहे. Annamritaच्या २०१२-१३च्या वार्षिक अहवालानुसार, त्या वर्षी महाराष्ट्रात २,१०० शाळांमधील सुमारे २.६५ लाख विद्यार्थ्यांसाठी दररोज सुमारे ३.१३ लाख भोजनांची नोंद झाली होती. देशभरात त्या वेळी ६,४२० शाळांमध्ये दररोज सुमारे ११.४ लाख भोजन दिले जात होते. हे ऐतिहासिक आकडे आहेत; आजच्या आकडेवारीपासून ते स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे.
या सेवेत केवळ अन्न शिजवणे एवढाच भाग नाही. मोठ्या प्रमाणावर भोजन तयार करणे, स्वच्छता व अन्नसुरक्षा राखणे, पोषणाचा विचार करणे आणि वेळेवर शाळा किंवा रुग्णालयांपर्यंत भोजन पोहोचवणे, अशी संपूर्ण व्यवस्था त्यामागे आहे. त्यामुळे धार्मिक संस्थेच्या परंपरेतून आलेला प्रसादविचार सार्वजनिक सेवेच्या यंत्रणेशी जोडला जातो.
कोलकात्यातील नवे पर्व
या सेवाविस्ताराचे ताजे उदाहरण कोलकाता येथे दिसते. १ ऑगस्ट २०२६ रोजी पश्चिम बंगाल सरकारने तारातला येथे ISKCONच्या केंद्रीकृत Mid-Day Meal Kitchenचे उद्घाटन केले. राज्य सरकारच्या अधिकृत नोंदीनुसार, या स्वयंपाकगृहातून कोलकात्यातील सरकारी शाळांमधील विद्यार्थ्यांसाठी स्वच्छ आणि पौष्टिक भोजन तयार करून वितरित केले जाणार आहे.
हा केवळ एक नवीन स्वयंपाकघर प्रकल्प नाही. २००४ मध्ये ९०० मुलांपासून सुरू झालेल्या Annamritaच्या शालेय भोजनसेवेचा हा दीर्घ विस्तार आहे. दोन दशकांहून अधिक काळानंतर ही सेवा सरकारी शालेय भोजनव्यवस्थेशी जोडलेल्या मोठ्या स्वरूपात दिसते.
भारताबाहेरही Food for Lifeच्या माध्यमातून गरजू समुदायांना अन्नसेवा दिली जाते. प्रभुपादांच्या कार्यातून सुरू झालेला हा सेवाविचार पुढे विविध देशांमध्ये विस्तारला.
याच ठिकाणी ‘विठोबा आणि पोटोबा’ या शीर्षकाचा अर्थ उलगडतो. विठोबा म्हणजे भक्ती; पोटोबा म्हणजे भूक. मंदिरातील नैवेद्याचा प्रसाद जेव्हा शाळेतील मुलापर्यंत, रुग्णालयातील गरजू व्यक्तीपर्यंत किंवा संकटात सापडलेल्या माणसापर्यंत पोहोचतो, तेव्हा भक्तीचा अर्थ केवळ उपासनेपुरता राहत नाही; ती सेवेत रूपांतरित होते.
आज, १ सप्टेंबर—श्रील प्रभुपादांची जन्मतिथी. १ सप्टेंबर १८९६ रोजी कलकत्त्यात जन्मलेल्या अभय चरण डे यांनी पुढे जगभर ‘श्रील प्रभुपाद’ म्हणून ओळख निर्माण केली. त्यांच्या कार्याचे स्मरण करताना त्यांची विश्वयात्रा, ग्रंथनिर्मिती आणि कृष्णभक्तीचा जागतिक प्रसार जितका महत्त्वाचा, तितकाच त्या भक्तीला समाजसेवेची जोड देणारा वारसाही महत्त्वाचा ठरतो.
मंदिरातील विठोबाची आराधना आणि मंदिराबाहेरच्या पोटोबाची काळजी—भक्ती जेव्हा माणसाच्या गरजेपर्यंत पोहोचते, तेव्हा ती सेवेत रूपांतरित होते. हाच श्रील प्रभुपादांच्या कार्याचा मानवी वारसा.
– राज भाटिया
