आयआयटी, एनआयटी आणि आयआयएमसारख्या देशातील प्रतिष्ठित शिक्षणसंस्थांमध्ये प्रवेश मिळवणे हे लाखो विद्यार्थ्यांचे स्वप्न असते. कठोर स्पर्धा, प्रवेश परीक्षांमधील संघर्ष आणि अनेक वर्षांच्या मेहनतीनंतर मिळालेली संधी ही विद्यार्थ्यांसाठी मोठी उपलब्धी असते. मात्र, या प्रतिष्ठित संस्थांच्या कॅम्पसमध्ये विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याचा प्रश्नही सातत्याने चर्चेत येत आहे. अलीकडील आयआयटी मुंबईतील विद्यार्थ्याच्या मृत्यूने शैक्षणिक दबाव, संस्थात्मक शिस्त, मानसिक आरोग्य आणि विद्यार्थ्यांना उपलब्ध असलेल्या आधारव्यवस्थेचा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर आणला आहे.
या घटनांमध्ये विविध आरोप केले जात आहेत. काही कुटुंबीयांकडून जातीय भेदभाव, मानसिक दबाव किंवा संस्थेच्या वर्तनाबाबत प्रश्न उपस्थित केले गेले आहेत. दुसरीकडे संस्थेच्या बाजूनेही संबंधित घटनांबाबत स्पष्टीकरण देण्यात आले आहे. काही प्रकरणांमध्ये पोलीस किंवा तपास यंत्रणांकडून चौकशी सुरू आहे. त्यामुळे तपास पूर्ण होण्यापूर्वी कोणत्याही व्यक्तीला किंवा संस्थेला दोषी ठरवणे योग्य ठरणार नाही. मात्र, या घटनांनी उपस्थित केलेले व्यापक प्रश्न दुर्लक्षित करता येणार नाहीत.
शिक्षणातील शिस्त आणि मानवी संवेदनशीलता
उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये शिस्त आवश्यक आहे. परीक्षा पद्धतीतील गैरप्रकार, नियमांचे उल्लंघन किंवा शैक्षणिक अनियमितता यावर संस्थांनी कारवाई करणे ही त्यांची जबाबदारी आहे. विद्यार्थ्यांना नियमांची जाणीव असणे आणि नियमांचे पालन करणे हेही शिक्षणाचा भाग आहे.मात्र शिस्तीची अंमलबजावणी करताना विद्यार्थ्याच्या मानसिक आणि भावनिक स्थितीचाही विचार होणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. एखाद्या विद्यार्थ्यावर कारवाई करण्याची वेळ आली तर त्याला नियम समजावून सांगणे, त्याला आपली बाजू मांडण्याची संधी देणे आणि आवश्यक असल्यास समुपदेशनाची मदत उपलब्ध करून देणे या गोष्टी संस्थात्मक प्रक्रियेचा भाग असायला हव्यात.
शिस्त आणि संवेदनशीलता या एकमेकांच्या विरोधात नाहीत. उलट, दोन्हींचा समतोल साधणे ही आधुनिक शिक्षणव्यवस्थेची गरज आहे.
प्रतिष्ठित संस्थांमधील वाढता मानसिक दबाव
आयआयटी किंवा अन्य उच्च शिक्षण संस्थेत प्रवेश मिळाल्यानंतर विद्यार्थ्यांसमोर एक नवीन आव्हान सुरू होते. प्रवेश परीक्षेच्या स्पर्धेपेक्षा वेगळी आणि अधिक सततची स्पर्धा त्यांना कॅम्पसमध्ये अनुभवावी लागते. अभ्यासक्रमाचा वेग, परीक्षा, प्रकल्प, इंटर्नशिप, प्लेसमेंट आणि भविष्यातील करिअर यामुळे विद्यार्थ्यांवर अनेक पातळ्यांवर दबाव निर्माण होऊ शकतो.काही विद्यार्थ्यांना पहिल्यांदाच आपल्या घरापासून दूर राहावे लागते. नवीन शहर, नवीन भाषा, वेगळे शैक्षणिक वातावरण आणि वेगळी सामाजिक परिस्थिती यांच्याशी जुळवून घेणेही आव्हानात्मक असते.याशिवाय, अनेक विद्यार्थ्यांच्या मनात ‘मला प्रत्येक परिस्थितीत यशस्वी व्हायलाच हवे’ अशी भावना निर्माण होऊ शकते. एखाद्या परीक्षेत कमी गुण मिळणे किंवा अपेक्षित कामगिरी न होणे हे त्यांना मोठे अपयश वाटू शकते. अशा वेळी विद्यार्थ्याच्या आजूबाजूला संवाद साधणारी आणि आधार देणारी व्यक्ती असणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.
कुटुंबाच्या अपेक्षांचे ओझे
विद्यार्थ्यांच्या मानसिक तणावामागे केवळ शैक्षणिक कारणे असतात असे नाही. कुटुंबाच्या अपेक्षांचाही त्यात मोठा वाटा असू शकतो.अनेक पालक आपल्या मुलांनी चांगले शिक्षण घेऊन प्रतिष्ठित संस्थेत प्रवेश मिळवावा, चांगली नोकरी मिळवावी आणि आर्थिकदृष्ट्या स्थिर व्हावे, अशी अपेक्षा ठेवतात. ही अपेक्षा स्वाभाविक असली तरी तिचे रूपांतर सततच्या दबावात झाले तर विद्यार्थ्याला आपल्या अडचणी पालकांशी बोलणे कठीण जाऊ शकते.म्हणूनच पालकांनी मुलांच्या गुणांइतकेच त्यांच्या भावनिक स्थितीकडेही लक्ष देण्याची गरज आहे. ‘किती गुण मिळाले?’ या प्रश्नाबरोबर ‘काय अडचण आहे का?’ आणि ‘तुला काही मदत हवी आहे का?’ हा प्रश्नही विचारला गेला पाहिजे.
भाषा आणि सामाजिक वातावरणाचे आव्हान
देशभरातील विविध भागांतून विद्यार्थी प्रतिष्ठित संस्थांमध्ये प्रवेश घेतात. त्यांच्या शैक्षणिक आणि सामाजिक पार्श्वभूमीत मोठी विविधता असते. काही विद्यार्थी प्रादेशिक किंवा स्थानिक माध्यमातून आलेले असतात. उच्च शिक्षणाचे वातावरण प्रामुख्याने इंग्रजीत असल्याने सुरुवातीला भाषिक अडचणी निर्माण होऊ शकतात.यामुळे काही विद्यार्थ्यांना स्वतःबद्दल न्यूनगंड किंवा असुरक्षितता वाटू शकते. अशा विद्यार्थ्यांना अतिरिक्त शैक्षणिक मदत, भाषा सहाय्य, मार्गदर्शन आणि समवयस्क समर्थन उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे.त्याचप्रमाणे सामाजिक किंवा आर्थिक पार्श्वभूमीतील फरकामुळे कोणत्याही विद्यार्थ्याला कॅम्पसमध्ये वेगळे किंवा एकटे वाटणार नाही, यासाठी संस्थांनी समावेशक वातावरण निर्माण करणे आवश्यक आहे.
पहिल्या पिढीतील विद्यार्थ्यांसाठी विशेष आधार
काही विद्यार्थी आपल्या कुटुंबातील उच्च शिक्षण घेणारी पहिली व्यक्ती असतात. त्यांच्या कुटुंबात प्रतिष्ठित संस्थेतील शिक्षणाची प्रक्रिया, अभ्यासक्रम, इंटर्नशिप किंवा प्लेसमेंट याबाबत पुरेसे मार्गदर्शन उपलब्ध नसू शकते.अशा विद्यार्थ्यांसाठी वरिष्ठ विद्यार्थी, शिक्षक आणि मेंटॉर यांची भूमिका महत्त्वाची ठरते. नियमित मेंटॉरिंगमुळे विद्यार्थ्याला शैक्षणिक अडचणींबरोबरच सामाजिक आणि भावनिक आव्हानांवरही चर्चा करण्याची संधी मिळू शकते.
‘अर्ली वॉर्निंग’ यंत्रणेची गरज
विद्यार्थ्याच्या मानसिक संकटाची लक्षणे अनेकदा अचानक दिसून येत नाहीत. वर्गात नियमित न जाणे, मित्रांपासून दूर राहणे, सतत एकटे राहणे, अभ्यासातील अचानक घसरण, झोप किंवा वर्तनातील बदल, सतत निराश राहणे अशा अनेक संकेतांकडे वेळीच लक्ष दिले जाऊ शकते.यासाठी प्रत्येक संस्थेत प्रभावी ‘अर्ली वॉर्निंग’ यंत्रणा असणे गरजेचे आहे. मात्र या यंत्रणेचा उद्देश विद्यार्थ्यावर नजर ठेवणे नसून, अडचणीत असलेल्या विद्यार्थ्यापर्यंत योग्य वेळी मदत पोहोचवणे हा असला पाहिजे.शिक्षक, वॉर्डन, मेंटॉर, मित्र, समुपदेशक आणि प्रशासन यांच्यात समन्वय असणे आवश्यक आहे. विद्यार्थ्याची गोपनीयता राखत मदतीची प्रक्रिया राबवली गेली पाहिजे.
शिस्तभंगाच्या कारवाईतही समुपदेशन
एखाद्या विद्यार्थ्याने शैक्षणिक नियमांचे उल्लंघन केले असल्यास संस्थेने नियमांनुसार कारवाई करणे आवश्यक आहे. परंतु कारवाई आणि समुपदेशन या दोन स्वतंत्र प्रक्रिया न ठेवता त्यांच्यात समन्वय साधता येतो.विद्यार्थ्याला आपली बाजू मांडण्याची संधी, नियमांची स्पष्ट माहिती, पुढील प्रक्रिया आणि उपलब्ध मानसिक आरोग्य सेवांची माहिती देणे आवश्यक आहे. विशेषतः एखाद्या कारवाईनंतर विद्यार्थी सामाजिकदृष्ट्या एकटा पडत नाही ना, याकडेही संस्थेने लक्ष द्यावे.याचा अर्थ नियम शिथिल करणे असा नाही. उलट, नियमांची अंमलबजावणी अधिक मानवी पद्धतीने करण्याचा हा प्रयत्न आहे.
सर्वोच्च न्यायालय आणि राष्ट्रीय कार्य दलाची भूमिका
विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याचा प्रश्न आता केवळ संस्थात्मक पातळीवर मर्यादित राहिलेला नाही. विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याबाबत सर्वोच्च न्यायालयाच्या हस्तक्षेपानंतर राष्ट्रीय पातळीवरही उपाययोजनांवर भर देण्यात आला आहे.राष्ट्रीय कार्य दलाने उच्च शिक्षण संस्थांमधील मानसिक आरोग्य व्यवस्था, समुपदेशन, विद्यार्थी कल्याण, तक्रार निवारण आणि आत्महत्या प्रतिबंध यांसंदर्भात विविध बाबींवर लक्ष वेधले आहे.या चर्चेचा मूलभूत संदेश स्पष्ट आहे—विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याकडे शिक्षणव्यवस्थेतील मुख्य घटक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.
मानसिक आरोग्य सेवा संस्थेच्या व्यवस्थेचा भाग असाव्यात
समुपदेशक असणे पुरेसे नाही; विद्यार्थ्याला त्या सेवेपर्यंत पोहोचणेही सोपे असले पाहिजे. अनेक विद्यार्थी मानसिक आरोग्याच्या समस्येबाबत मदत मागण्यास संकोच करतात.त्यामुळे गोपनीय समुपदेशन, ऑनलाइन मदत, आपत्कालीन संपर्क, प्रशिक्षित मेंटॉर आणि समवयस्क आधारव्यवस्था यांचा समावेश असलेली बहुपातळी व्यवस्था आवश्यक आहे.मानसिक आरोग्याबाबत मदत घेणे ही कमजोरी नसून समस्येवर योग्य वेळी उपाय करण्याची प्रक्रिया आहे, हा संदेशही संस्थांनी सातत्याने दिला पाहिजे.
आत्महत्येच्या घटनांकडे केवळ एका कारणातून पाहणे योग्य नाही
विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्येच्या प्रत्येक घटनेमागे एकच कारण असते, असे गृहित धरणे धोकादायक आहे. शैक्षणिक ताण, वैयक्तिक समस्या, कौटुंबिक परिस्थिती, सामाजिक एकाकीपणा, आर्थिक चिंता, मानसिक आरोग्याच्या समस्या किंवा इतर अनेक घटक परस्परांशी जोडलेले असू शकतात.त्यामुळे एखाद्या मृत्यूचे कारण ठरवताना तपासातील पुरावे, संबंधित व्यक्तींची विधाने आणि उपलब्ध कागदपत्रांचा विचार करणे आवश्यक आहे. आरोप आणि निष्कर्ष यांच्यात स्पष्ट फरक ठेवणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.आयआयटी मुंबईतील प्रकरणातही अंतिम सत्य तपास आणि न्यायप्रक्रियेतूनच स्पष्ट होणे अपेक्षित आहे.
२०१८ ते २०२३ या कालावधीतील आकडे चिंताजनक
केंद्र सरकारच्या संसदीय माहितीनुसार २०१८ ते २०२३ या कालावधीत आयआयटी, एनआयटी आणि आयआयएम या संस्थांमध्ये मिळून ६१ विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्यांची नोंद झाली होती. यामध्ये आयआयटीमधील ३३, एनआयटीमधील २४ आणि आयआयएममधील ४ विद्यार्थ्यांचा समावेश होता.हे आकडे एका गंभीर प्रश्नाकडे लक्ष वेधतात—देशातील सर्वोच्च शिक्षणसंस्थांमध्ये शैक्षणिक उत्कृष्टतेसोबत विद्यार्थी कल्याणाला पुरेसे महत्त्व दिले जात आहे का?
या प्रश्नाचे उत्तर केवळ आकडेवारीत नाही. प्रत्येक आकड्यामागे एक विद्यार्थी, एक कुटुंब आणि अनेक अपूर्ण स्वप्ने आहेत.
मानसिक आरोग्य कायदा आणि मदतीचा अधिकार
मानसिक आरोग्य सेवा कायदा, २०१७ ने मानसिक आरोग्याला अधिकाराधारित दृष्टिकोनातून पाहण्यास महत्त्व दिले. आत्महत्येचा प्रयत्न करणाऱ्या व्यक्तीला गंभीर तणावाखाली असल्याचे गृहित धरण्याची आणि त्याला उपचार व काळजी देण्याची कायदेशीर चौकट या कायद्यात आहे.यामागील दृष्टिकोन शिक्षेऐवजी मदतीवर आधारित आहे. त्यामुळे मानसिक संकटात असलेल्या व्यक्तीकडे कलंक किंवा दोषाच्या नजरेने न पाहता उपचार आणि आधार देणे आवश्यक आहे.
UGCच्या मार्गदर्शक तत्त्वांची अंमलबजावणी महत्त्वाची
उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये मानसिक आरोग्य आणि विद्यार्थी कल्याणासाठी विविध मार्गदर्शक तत्त्वे अस्तित्वात आहेत. मात्र मार्गदर्शक तत्त्वे तयार करणे आणि त्यांची प्रभावी अंमलबजावणी करणे यात फरक आहे.कॅम्पसमध्ये समुपदेशन केंद्र, प्रशिक्षित कर्मचारी, तक्रार निवारण व्यवस्था, विद्यार्थी मेंटॉरिंग, वसतिगृहातील सुरक्षित वातावरण आणि मानसिक आरोग्याविषयी जागरूकता या बाबी प्रत्यक्षात उपलब्ध असणे आवश्यक आहे.विद्यार्थ्यांना मदत हवी असताना ‘कोणाकडे जावे?’ हा प्रश्न निर्माण होऊ नये, अशी व्यवस्था असणे हे संस्थेच्या विद्यार्थी कल्याणाचे महत्त्वाचे मापदंड ठरू शकते.
पालक, शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांची सामूहिक जबाबदारी
विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याची जबाबदारी केवळ संस्थेची नाही. पालक, शिक्षक, मित्र आणि विद्यार्थी स्वतःही या व्यवस्थेचा भाग आहेत.पालकांनी सततच्या गुणांच्या अपेक्षेपेक्षा संवादाला प्राधान्य दिले पाहिजे. शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांमधील बदलांकडे संवेदनशीलपणे पाहिले पाहिजे. मित्रांनी एखादा सहकारी गंभीर अडचणीत असल्याचे जाणवल्यास त्याला एकटे न सोडता योग्य मदतीपर्यंत पोहोचवले पाहिजे.आणि विद्यार्थ्यांनीही अडचणी मनात दडवून न ठेवता विश्वासू व्यक्ती, शिक्षक, समुपदेशक किंवा मानसिक आरोग्य तज्ज्ञाशी संवाद साधण्याची तयारी ठेवली पाहिजे.
संस्थांनी काय बदल करायला हवेत?
उच्च शिक्षण संस्थांनी विद्यार्थी कल्याणाकडे केवळ संकटानंतरच्या उपाययोजनेच्या रूपात पाहू नये. मानसिक आरोग्याची काळजी ही दैनंदिन शैक्षणिक व्यवस्थेचा भाग असावी.प्रत्येक विद्यार्थ्याला सुरुवातीपासून मेंटॉर उपलब्ध करून देणे, नियमित आणि गोपनीय समुपदेशनाची सुविधा देणे, शैक्षणिक अडचणींसाठी अतिरिक्त मदत उपलब्ध करून देणे, विद्यार्थ्यांच्या तक्रारी ऐकण्यासाठी स्वतंत्र यंत्रणा ठेवणे आणि संकटाच्या वेळी तातडीने प्रतिसाद देणारी व्यवस्था तयार करणे या उपाययोजना उपयुक्त ठरू शकतात.त्याचबरोबर विद्यार्थ्यांमध्ये अपयश स्वीकारण्याची आणि पुन्हा प्रयत्न करण्याची मानसिकता विकसित करण्यासाठीही प्रयत्न होणे गरजेचे आहे.
मदत मागणे ही कमजोरी नाही
आपल्या समाजात मानसिक आरोग्याविषयी बोलताना अजूनही अनेक गैरसमज आहेत. नैराश्य, चिंता किंवा मानसिक तणावाबाबत मदत मागणाऱ्या व्यक्तीकडे अनेकदा चुकीच्या नजरेने पाहिले जाते.ही मानसिकता बदलणे आवश्यक आहे.विद्यार्थ्याला परीक्षा, करिअर किंवा वैयक्तिक आयुष्यात अडचण आली तर मदत मागणे हा पराभव नाही. उलट, समस्या ओळखून योग्य व्यक्तीकडून मदत घेणे ही जबाबदार कृती आहे.संकटकाळात भारत सरकारच्या Tele-MANAS सेवेसारख्या मानसिक आरोग्य हेल्पलाइनचा उपयोग करता येतो. गरज असल्यास जवळच्या रुग्णालयातील मानसिक आरोग्य विभाग किंवा पात्र मानसिक आरोग्य तज्ज्ञाशी संपर्क साधणेही महत्त्वाचे आहे.
शिक्षणाचा उद्देश केवळ गुण नव्हे
शिक्षणाचा अंतिम उद्देश केवळ चांगली नोकरी मिळवणे किंवा परीक्षेत उच्च गुण मिळवणे नसतो. शिक्षण विद्यार्थ्याला जीवनातील आव्हानांना सामोरे जाण्यास सक्षम बनवते.अपयश स्वीकारणे, पुन्हा प्रयत्न करणे, मदत मागणे, इतरांशी संवाद साधणे आणि कठीण परिस्थितीत निर्णय घेणे हीसुद्धा शिक्षणाचीच महत्त्वाची फळे आहेत.त्यामुळे उच्च शिक्षण संस्थांनी विद्यार्थ्यांकडून उत्कृष्ट कामगिरीची अपेक्षा ठेवतानाच त्यांना उत्कृष्ट कामगिरी करण्यासाठी आवश्यक मानसिक आणि सामाजिक आधारही उपलब्ध करून दिला पाहिजे.आयआयटी मुंबईतील अलीकडील घटना ही तपासाचा विषय आहे. आरोपांचे सत्य, संबंधित व्यक्तींची भूमिका आणि घटनेमागील नेमके कारण हे पुराव्यांच्या आधारेच निश्चित झाले पाहिजे. तपास पूर्ण होण्यापूर्वी कोणत्याही एका बाजूचा दावा अंतिम सत्य मानणे योग्य नाही.
मात्र या घटनेने उपस्थित केलेला व्यापक प्रश्न निश्चितच महत्त्वाचा आहे. देशातील सर्वोच्च शिक्षणसंस्थांमध्ये शैक्षणिक गुणवत्ता आणि शिस्त जितकी महत्त्वाची आहे, तितकेच विद्यार्थी मानसिक आरोग्य आणि कल्याणही महत्त्वाचे आहे.संस्थांना नियम हवेत, पण त्या नियमांची अंमलबजावणी संवेदनशीलतेने झाली पाहिजे. विद्यार्थ्यांना आव्हाने स्वीकारण्याची क्षमता हवी, पण संकटात त्यांना आधारही मिळाला पाहिजे. पालकांनी अपेक्षा ठेवाव्यात, पण संवादाची दारेही खुली ठेवली पाहिजेत. शिक्षकांनी शैक्षणिक मार्गदर्शन करावे, पण विद्यार्थ्यांच्या भावनिक स्थितीकडेही लक्ष द्यावे.विद्यार्थ्याला केवळ यशस्वी व्यावसायिक बनवणे पुरेसे नाही; त्याला अपयश पचवता येईल, संकटात मदत मागता येईल आणि पुन्हा उभे राहता येईल असा सक्षम नागरिक बनवणे हेही शिक्षणाचे उद्दिष्ट असले पाहिजे.शैक्षणिक शिस्त आवश्यकच आहे. मात्र त्या शिस्तीच्या केंद्रस्थानी विद्यार्थी असला पाहिजे. कारण नियम व्यवस्था टिकवतात; पण संवेदनशीलता माणूस टिकवते.
